Ngay từ đầu năm 2024, các giám đốc điều hành của Anthropic – công ty mẹ chatbot Claude – âm thầm khởi động “Dự án Panama”, một chiến dịch quét sách quy mô công nghiệp nhằm đưa “mọi cuốn sách trên thế giới” vào bộ dữ liệu huấn luyện AI. Theo hồ sơ tòa án Mỹ giải mật đầu năm 2026, toàn bộ sách in sau khi số hóa đều bị cắt gáy và nghiền nát.
Động lực của chiến dịch xuất phát từ cơn khát dữ liệu văn bản chất lượng cao. Khi nguồn tài nguyên trực tuyến ngày càng cạn kiệt và bị ô nhiễm bởi chính những văn bản “rác thải” do AI tạo ra, các công ty công nghệ buộc phải nhắm đến sách in nguyên bản xuất bản trước năm 2022. Thay vì đàm phán bản quyền với tác giả, họ mua đứt sách vật lý, số hóa rồi tiêu hủy bản gốc – một kẽ hở giúp tòa án Mỹ công nhận là “sử dụng hợp lý” (fair use).
Dự án Panama của Anthropic
Theo điều tra của The Washington Post, “Dự án Panama” được đẩy mạnh sau khi Anthropic tuyển dụng Tom Turvey, cựu giám đốc mảng đối tác của Google Books. Nhà sáng lập kỳ vọng tái lập thành công pháp lý mà Google từng đạt được, nhưng với chi phí thấp hơn nhiều so với việc lưu trữ bản gốc. Hồ sơ tòa án cho thấy Anthropic đã tiếp cận các đại lý sách cũ lớn như Better World Books và World of Books ở Anh, đồng thời từng nhắm đến cửa hàng sách biểu tượng The Strand tại New York cùng các thư viện công cộng đang thiếu ngân sách.
Quy trình 'mua, cắt, quét, vứt bỏ'
Tài liệu nội bộ mô tả quy trình xử lý sách được cơ giới hóa hoàn toàn. Máy cắt thủy lực chặt rời gáy sách, hàng triệu trang giấy được đưa qua máy quét tốc độ cao chuẩn công nghiệp, sau đó phần “xác sách” bị đẩy thẳng lên xe thu gom rác tái chế. Một đề xuất từ đối tác quét sách gửi cho Anthropic hé lộ tham vọng xử lý từ 500.000 đến 2 triệu cuốn sách chỉ trong 6 tháng.
Theo Washington Post, tổng chi phí cho hoạt động thu mua và cắt xén lên tới “hàng chục triệu USD”. Đây là mức đầu tư cho thấy các hãng phát triển LLM sẵn sàng trả giá cao để có được nguồn văn bản sạch, hiếm hoi còn sót lại giữa thời đại nội dung do AI sinh ra.
Lỗ hổng pháp lý và bí mật nội bộ
Chiến lược “mua, cắt, quét, vứt” của Anthropic tạm thời nằm trong vùng an toàn pháp lý nhờ phán quyết của Thẩm phán William Alsup. Ars Technica dẫn lại quan điểm của ông cho rằng việc tiêu hủy bản gốc sau khi quét là hành động “chuyển hóa” tri thức, do đó được xếp vào nhóm “sử dụng hợp lý” theo luật bản quyền Mỹ.
Dù vậy, ban lãnh đạo Anthropic hiểu rõ chiến dịch này dễ gây phản cảm. The Washington Post trích dẫn bản ghi nhớ nội bộ rò rỉ: “Chúng tôi không muốn ai biết mình đang theo đuổi dự án này”. Một nguồn tin nội bộ nói với News.com.au: “Anthropic giữ bí mật Dự án Panama không phải vì nó bất hợp pháp, mà vì nó trông không hay. Việc phá hủy hàng triệu cuốn sách gợi lên hình ảnh những thư viện bị đốt cháy, ngay cả khi luật pháp đứng về phía họ”.
Từ kho sách lậu đến sách giấy hiếm
Trước khi tìm ra kẽ hở bằng sách vật lý, các ông lớn công nghệ từng dựa vào kho sách lậu (shadow library). Theo The Washington Post, Meta và OpenAI liên tục bị giới nhà văn kiện vì tải lậu hàng triệu bản sao kỹ thuật số để huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn. Email nội bộ của Meta cho thấy việc dùng LibGen cho Llama 3 đã được thông qua sau khi “báo cáo lên MZ”, bất chấp cảnh báo từ kỹ sư rằng tải torrent bằng máy công ty là “không ổn về mặt pháp lý”.
Anthropic cũng từng sử dụng kho sách lậu khi còn là start-up. Nhà đồng sáng lập Ben Mann đã tải xuống LibGen suốt 11 ngày liên tục vào năm 2021. Đến khi các kho sách lậu trở thành tâm điểm kiện tụng, các công ty AI chuyển sang càn quét sách giấy hiếm. Trang 404 Media ghi nhận nhiều nhà buôn sách nhỏ bỗng nhận được đơn hàng khổng lồ, mua gom hàng trăm cuốn sách ngừng xuất bản mỗi tuần – một thay đổi đột ngột so với doanh số ảm đạm trước đó.
Làn sóng phẫn nộ từ giới trí thức và bảo tồn
Tại châu Âu, đài BNR (Hà Lan) đưa tin nhà buôn sách cổ Pieter de Vries nhận được yêu cầu thu mua 3.000 đầu sách hiếm bằng tiếng Anh từ công ty tự xưng là 2077AI có trụ sở tại Singapore. Giới bán sách nhận định với tính chất chuyên biệt của các tựa sách, chúng chắc chắn không để sưu tầm mà sẽ bị xé lẻ trong các phòng thí nghiệm AI.
Phản ứng trước quy mô tàn phá, tỷ phú Elon Musk tuyên bố phản đối trên mạng xã hội X và yêu cầu đội ngũ SpaceXAI phải bảo tồn mọi cuốn sách. Trong khi đó, The Internet Archive và Đại học Harvard vẫn kiên trì số hóa bằng camera không phá hủy – phương pháp bảo tồn trái ngược hoàn toàn với cách làm của Anthropic.
Bà Susannah Bowen, Giám đốc Hiệp hội Bán sách Australia (ABA), nhận định việc tách rời nội dung khỏi cấu trúc vật lý của cuốn sách là một thảm họa phi đạo đức. Đại diện Hiệp hội Xuất bản Australia cũng cảnh báo, hành động đưa sách vào máy nghiền không chỉ phá hoại tính nguyên bản mà còn xóa sổ vô số ghi chú lịch sử vô giá vốn nằm trong gáy sách suốt hàng thế kỷ.
