Việt Nam đang đối mặt với sự chuyển đổi mạnh mẽ của thị trường lao động khi dân số già hóa, lợi thế lao động giá rẻ không còn, và trí tuệ nhân tạo (AI) thâm nhập mọi ngành nghề. Các chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết phải khẩn trương tái cơ cấu thị trường lao động và tăng cường khả năng thích ứng để đảm bảo phát triển bền vững cho người lao động.
Tác động rộng khắp của AI đến việc làm
AI đang phát triển nhanh hơn dự đoán, trở thành yếu tố then chốt làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động toàn cầu, và Việt Nam không nằm ngoài xu hướng này. Sự kết hợp giữa AI, hệ thống tự động và robot đang đe dọa thay thế nhân sự ở nhiều lĩnh vực.
Báo cáo của Microsoft Vietnam giữa năm 2025 chỉ ra: Việt Nam có khoảng một triệu kỹ sư công nghệ thông tin, một nửa trong số đó có thể phải chuyển đổi công việc do AI. 91% lãnh đạo doanh nghiệp đang cân nhắc tuyển dụng nhân sự chuyên biệt về AI.
Ông Nguyễn Văn Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ Công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA), cho biết: “Nhiều doanh nghiệp đã giảm tới 70% nhân sự sau khi áp dụng AI.” Sự phát triển của GenAI (trí tuệ nhân tạo tạo sinh) còn đe dọa nhiều hơn đến người lao động.
11,5 triệu lao động bị ảnh hưởng bởi GenAI
Báo cáo “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm” do Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam công bố nhận định: GenAI đang đặt ra những thay đổi sâu sắc. Khoảng 20,8% việc làm, tương đương 11,5 triệu lao động, có khả năng bị tác động. GenAI không thay thế toàn bộ nghề nghiệp mà tác động mạnh đến cấu trúc nhiệm vụ trong từng công việc, đòi hỏi nhiều vị trí phải được tái thiết kế nhanh chóng.
Công nghệ càng phát triển, lao động truyền thống càng ít việc, tạo ra tầng lớp “thất nghiệp ẩn” – những người vẫn đi làm nhưng thu nhập không đủ, không còn cơ hội phát triển. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, cảnh báo: “Việt Nam thiếu đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn giỏi trong các lĩnh vực mới, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp còn hạn chế. Người lao động không thể bình chân như vại được nữa.”
AI không chỉ gây áp lực lên công nhân, kỹ thuật viên mà còn tạo thách thức khi thị trường lao động không đáp ứng nhu cầu nhân lực số chất lượng cao ngày càng tăng.
Thay đổi hoặc bị bỏ lại
Nhiều người lao động lo lắng về nguy cơ bị thay thế. Anh Trịnh Bá Hưng, cựu sinh viên Trường Cao đẳng nghề Bách khoa Hà Nội, từng đạt giải nhì kỳ thi Kỹ năng nghề thành phố Hà Nội, hiện làm trong lĩnh vực cơ khí, chia sẻ: “Chỉ còn một cách là người lao động phải chủ động, làm giỏi các việc mà máy móc không thể thay thế.”
Anh Nguyễn Văn Tịnh, nhân viên trực thông tin ga Hải Vân Bắc (Công ty Thông tin tín hiệu đường sắt Hải Vân), cho biết: “Cơ quan đang tạo điều kiện cho tôi học liên thông chuyên ngành tự động hóa. Nếu không học, những người như chúng tôi rất khó đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao.”
Việc tự học, đào tạo lại, nâng cao kỹ năng là kinh nghiệm của các quốc gia phát triển. Số lượng sinh viên tốt nghiệp công nghệ thông tin mỗi năm lớn nhưng chưa đáp ứng yêu cầu thực tế, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như AI, dữ liệu lớn, an ninh mạng. Cần thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường.
Giải pháp phát triển nhân lực
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, kiến nghị: “Cần tăng cường quản lý nhà nước về phát triển nguồn nhân lực, đẩy mạnh liên kết hướng nghiệp, tuyển sinh, đào tạo gắn với thực hành và nhu cầu sử dụng lao động; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ và đào tạo nghề; hình thành trung tâm đổi mới sáng tạo tại trường và cơ sở thực hành trong doanh nghiệp.”
TS Vũ Xuân Hùng, chuyên gia lao động, việc làm, kiến nghị: “Việt Nam phải tăng cường quản trị và triển khai khung năng lực AI cho người lao động; thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm; củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động; đầu tư vào đào tạo kỹ năng số và kỹ năng mềm. Chính sách cần chú trọng bình đẳng giới, đảm bảo phụ nữ không bị tụt lại phía sau.”
Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận AI cũng là chìa khóa để nâng cao năng suất và tạo việc làm bền vững. Trong dài hạn, AI sẽ tiếp tục định hình thị trường lao động. Việt Nam cần chiến lược hỗ trợ lao động bị thay thế như đào tạo lại kỹ năng, duy trì sự nghiêm túc trong giáo dục và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đây là cơ sở để AI trở thành động lực thúc đẩy năng suất, củng cố niềm tin nhà đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
