Nghịch lý đáng báo động: Nhân viên quay lưng với AI trong khi doanh nghiệp đổ tiền tỷ
Từng được ca ngợi như công cụ cách mạng hóa năng suất lao động, trí tuệ nhân tạo (AI) hiện đang đối mặt với thực tế trái ngược hoàn toàn. Những người lao động văn phòng - đối tượng được kỳ vọng hưởng lợi nhiều nhất - lại đang âm thầm quay lưng với công nghệ này, tạo nên một nghịch lý chưa từng có trong lịch sử chuyển đổi số.
Bức tranh toàn cảnh: Từ "shadow AI" đến "tẩy chay AI"
Một thời gian trước, hiện tượng "shadow AI" - khi nhân viên tự ý sử dụng các công cụ như ChatGPT hay Claude ngoài hệ thống doanh nghiệp - từng được xem là tín hiệu tích cực. Nghiên cứu của MIT cho thấy hơn 90% nhân viên tại các công ty đã sử dụng chatbot cá nhân trong công việc hàng ngày, dù thường không được phê duyệt chính thức. Trong khi đó, chỉ 40% doanh nghiệp có đăng ký sử dụng các mô hình AI một cách hợp pháp.
Tuy nhiên, bức tranh hiện tại đã thay đổi chóng mặt. Công cụ từng được đón nhận một cách lén lút nay lại trở thành thứ bị né tránh hàng loạt. Không phải vì AI không hiệu quả, mà vì nó hiệu quả đến mức khiến người lao động lo ngại về những hệ quả khó lường phía sau.
Con số giật mình từ khảo sát toàn cầu
Khảo sát toàn cầu với 3.750 lãnh đạo và nhân viên tại 14 quốc gia do SAP thực hiện thông qua nền tảng WalkMe đã phơi bày thực tế đáng báo động:
- 54% nhân viên đã bỏ qua công cụ AI của công ty trong 30 ngày qua và quay lại làm việc thủ công
- 33% chưa từng sử dụng AI trong công việc
- Tổng cộng, khoảng 80% lực lượng lao động đang "né tránh" hoặc từ chối AI
Trong khi đó, các doanh nghiệp vẫn tiếp tục mạnh tay chi tiêu. Ngân sách chuyển đổi số trung bình tăng 38% lên 54,2 triệu USD, nhưng 40% khoản đầu tư này không đạt hiệu quả do thất bại trong việc áp dụng thực tế.
Khoảng cách nhận thức khổng lồ giữa lãnh đạo và nhân viên
Sự chênh lệch trong cách nhìn nhận AI giữa hai phía đang ngày càng trở nên nghiêm trọng:
- 61% lãnh đạo tin AI có thể xử lý các quyết định quan trọng, nhưng chỉ 9% nhân viên đồng ý
- 88% lãnh đạo cho rằng công cụ AI đã đủ, trong khi chỉ 21% nhân viên thấy như vậy
- Khoảng cách 52 điểm về niềm tin và 67 điểm về công cụ cho thấy hai bên đang sống trong "hai thực tế khác nhau"
Steve Hanke, nhà kinh tế tại Đại học Johns Hopkins, nhận định: "AI chưa mang lại đột phá về năng suất như kỳ vọng. Nếu thực sự hiệu quả, năng suất lao động phải tăng rõ rệt, nhưng thực tế chưa chứng minh điều đó."
AI như Ferrari không có tay lái
Dan Adika, CEO của WalkMe, đưa ra hình ảnh so sánh sinh động: "AI giống như một chiếc Ferrari mạnh mẽ nhưng vô dụng nếu không có người biết lái." Theo ông, vấn đề nằm ở ba yếu tố then chốt:
- Thiếu "tay lái" - kỹ năng prompt và vận hành AI
- Thiếu "nhiên liệu" - dữ liệu và bối cảnh phù hợp
- Thiếu "đường" - API hoặc hạ tầng công nghệ tương thích
Brad Brown từ KPMG đồng tình với quan điểm này khi so sánh AI với xe đua F1: "Dù công nghệ có tối tân đến đâu, nếu không có tay lái giỏi, nó cũng không thể phát huy giá trị thực sự."
Hệ quả đo lường được: Thời gian và tiền bạc bị lãng phí
Khoảng cách trong việc áp dụng AI đang tạo ra những thiệt hại cụ thể:
- Nhân viên mất 51 ngày làm việc mỗi năm do "ma sát công nghệ", tăng 42% so với 2025
- Tương đương 7,9 giờ mỗi tuần bị lãng phí vì không sử dụng hiệu quả công cụ
- Trong khi đó, Goldman Sachs ước tính AI có thể giúp tiết kiệm 40-60 phút mỗi ngày nếu được sử dụng đúng cách
Điều này tạo ra nghịch lý đáng chú ý: AI vừa có thể tạo ra năng suất, vừa có thể phá hủy năng suất, tùy thuộc hoàn toàn vào khả năng sử dụng của con người.
Lòng tự trọng nghề nghiệp và sự mất niềm tin
Theo Dan Adika, nhiều nhân viên phản kháng AI vì "lòng tự trọng nghề nghiệp". Họ tin rằng AI chưa đủ tốt để thay thế con người và luôn có thể tìm ra sai sót của nó. Hiện tượng này gợi nhớ đến "quiet quitting" - khi nhân viên chỉ làm việc ở mức tối thiểu mà không rời bỏ công việc.
Ngoài ra, những hạn chế như AI "ảo giác", trả lời sai hoặc thiếu chính xác cũng khiến người dùng mất niềm tin. Các động thái cắt giảm nhân sự tại Oracle hay Block bị nhiều người nghi ngờ là "AI washing" - sử dụng AI làm lý do để che giấu các quyết định kinh doanh khác.
Giải pháp: Phân loại và đào tạo nhân sự
Tại KPMG, lực lượng lao động được phân thành ba nhóm để có chiến lược phát triển phù hợp:
- Builders - Người xây dựng và phát triển hệ thống AI
- Makers - Người tạo giá trị từ việc ứng dụng AI
- Power users - Người dùng nâng cao với kỹ năng chuyên sâu
Đáng chú ý, 1/3 nhân viên doanh nghiệp chưa từng sử dụng AI và đây cũng là nhóm thiếu đào tạo, hỗ trợ và có mức độ lo lắng cao nhất. Theo báo cáo, họ không chống lại AI, mà đơn giản là chưa được tiếp cận đúng cách.
Kết luận: Cần sự kết hợp hài hòa giữa con người và công nghệ
Dù còn nhiều tranh cãi, AI vẫn chứng minh giá trị rõ ràng khi được sử dụng đúng cách. Ngay cả những người hoài nghi cũng thừa nhận AI có thể tiết kiệm thời gian đáng kể nếu biết cách khai thác.
Thực tế cho thấy AI không phải là "phép màu" tự động. Nó là công cụ mạnh nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm kỹ năng, quy trình và niềm tin. Trong cuộc đua chuyển đổi số, doanh nghiệp chiến thắng sẽ không phải là nơi đầu tư nhiều AI nhất, mà là nơi biết cách kết hợp hiệu quả giữa con người và công nghệ.
Ngược lại, những tổ chức không thể thu hẹp khoảng cách này sẽ tiếp tục trả giá, không chỉ bằng tiền bạc, mà còn bằng chính năng suất và lợi thế cạnh tranh của mình trong thời đại số hóa toàn cầu.
