Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn chưa khép lại. Mỗi liệt sĩ còn nằm lại nơi chiến trường, mỗi ngôi mộ chưa xác định được danh tính là nỗi khắc khoải của biết bao gia đình và đồng đội suốt nhiều thập kỷ qua. Thời gian càng lùi xa, nhân chứng ngày càng ít, địa hình đổi thay, nhiều hồ sơ thất lạc hoặc không đầy đủ, khiến hành trình càng nhiều thách thức.
Chiến dịch 500 ngày đêm và những nỗ lực chưa từng có
Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai với quyết tâm tạo bước chuyển mạnh mẽ trong công tác khắc phục hậu quả chiến tranh. Trên những cánh rừng, dãy núi, chiến trường xưa và cả trên đất bạn Lào, Campuchia, các đội quy tập vẫn bền bỉ lần tìm từng thông tin, từng tọa độ về nơi các liệt sĩ yên nghỉ. Những cựu chiến binh trở lại chiến trường xưa cùng các lực lượng quy tập đối chiếu ký ức, xác minh từng nguồn tin về nơi đồng đội nằm lại. Trong các cơ sở giám định ADN, các nhà khoa học kiên trì đối sánh dữ liệu, ứng dụng những thành tựu mới của khoa học công nghệ để xác định danh tính liệt sĩ.
Phía sau họ là hàng trăm nghìn thân nhân liệt sĩ chưa bao giờ từ bỏ hy vọng được biết nơi người thân mình yên nghỉ. Tiêu điểm “Tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ và đạo lý tri ân” phản ánh thực trạng, những nỗ lực của các lực lượng làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập, các nhà khoa học, cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ; đồng thời làm rõ vai trò của khoa học công nghệ, chuyển đổi số, hợp tác quốc tế và những giải pháp chính sách nhằm đẩy nhanh hành trình đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương, tiếp tục bồi đắp đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.
Những cuộc tìm kiếm còn dang dở
Nhiều người mẹ đã đi hết cuộc đời vẫn chưa biết con mình nằm lại nơi đâu. Có hàng trăm nghìn gia đình qua hai, ba thế hệ vẫn tiếp tục hành trình đi tìm người thân đã hy sinh. Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, việc tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ đang trở thành cuộc chạy đua với ký ức và thời gian.
Anh Hoàng Dương, cán bộ của một viện nghiên cứu ở Hà Nội, hằng năm vào dịp tháng 7 lại hành hương về mảnh đất nắng lửa miền trung để tìm mộ bố mình. Bố hy sinh ở chiến trường Quảng Trị khi anh Dương vẫn còn nằm trong bụng mẹ, một bức ảnh chân dung ông cũng không để lại. Lớn lên, Dương cùng mẹ đi tìm mộ bố. Họ đã đi qua những cánh rừng ở Khe Sanh, những ngọn đồi dọc Đường 9, những vùng đất đỏ bazan từng là tọa độ lửa của chiến tranh. Nhưng càng đi càng vô vọng. Dương kể: “Năm nay, tôi đi một mình, mẹ tôi đã già yếu lắm. Tâm nguyện cuối cùng của bà là tìm được hài cốt của bố tôi hoặc chỉ một bức ảnh thôi, cũng đủ an ủi bà trước khi mất”. Anh khao khát được nhìn thấy mặt bố mình, nhưng chưa bao giờ hình dung được gương mặt bố, ngay cả trong mơ.
Câu chuyện của anh Dương không phải cá biệt. Cả nước hiện còn khoảng 175 nghìn liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt. Bên cạnh đó, có khoảng 300 nghìn hài cốt liệt sĩ đã tìm thấy, quy tập và an táng tại các nghĩa trang nhưng trên bia mộ vẫn đề “Liệt sĩ chưa biết tên”. Theo Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đến nay cả nước đã tìm kiếm, quy tập được hơn 922 nghìn hài cốt liệt sĩ.
Hành trình gắn bó với công tác tìm kiếm liệt sĩ
Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam cho rằng nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ trong giai đoạn hiện nay có quy mô quốc gia, mang tính chất đặc biệt khó khăn, phức tạp và lâu dài.
Ngô Thị Thúy Hằng, người sáng lập Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho gia đình liệt sĩ (Trung tâm Marin), bắt đầu hành trình từ nỗi đau của gia đình mình. Bác ruột chị hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Trước khi qua đời, bà ngoại vẫn đau đáu dặn con cháu phải tìm bằng được phần mộ của ông. Suốt nhiều năm, mẹ Hằng đi khắp các nghĩa trang, lần theo mọi manh mối nhưng không có kết quả. Đến năm 2004, khi tham gia xây dựng trang web nhantimdongdoi.org, Hằng vẫn đang trên hành trình tìm người bác. Nỗ lực của gia đình giúp xác định được nghĩa trang nơi ông yên nghỉ, nhưng không thể biết chính xác ông nằm đâu trong gần 50 ngôi mộ chưa xác định được thông tin. Hằng nghẹn lại: “Từ Thái Bình (cũ) sang Bình Lục, Hà Nam (cũ) đâu có xa, vậy mà bác tôi đi mấy chục năm vẫn chưa về được nhà”. Chính cảm giác chỉ cách người thân một tầm tay mà vẫn không thể gọi đúng tên đã khiến Hằng từ bỏ công việc có thu nhập ổn định để dành trọn thời gian cho hành trình hỗ trợ các gia đình liệt sĩ.
Nhờ sự trợ giúp của Trung tâm Marin, cụ Đặng Thị Hài ở Nghệ An, ngoài 100 tuổi, đã tìm được phần mộ của con trai Hoàng Văn Hiến ở Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia đường 9. Cụ Hài có 9 người con đều tham gia cách mạng, hai người hy sinh. Liệt sĩ Hoàng Văn Vinh nằm lại tại mặt trận phía nam vào năm 1969, liệt sĩ Hoàng Văn Hiến hy sinh trên đường hành quân vào nam. Gia đình không biết các anh nằm lại nơi đâu, không rõ ngày hy sinh chính xác. Mỗi lần nhận tiền chế độ liệt sĩ của 2 con, cụ Hài lại khóc.
Nhưng không phải gia đình nào cũng may mắn. Chỉ riêng Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9 có hơn 5.400 ngôi mộ chưa biết tên, chiếm hơn một nửa số mộ tại đây. Tỉnh Quảng Trị (khi chưa sáp nhập) có tới 72 nghĩa trang, an táng 52 nghìn mộ liệt sĩ. Trong số đó, có 20 nghìn bia mộ liệt sĩ đang đề “không có thông tin”, “chưa biết tên”.
Bộn bề khó khăn, trở ngại
Bà Vũ Ngọc Thủy, Phó Cục trưởng Người có công (Bộ Nội vụ) cho biết, kết quả tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thời gian qua vẫn còn hạn chế so với yêu cầu và mong mỏi của nhân dân. Theo Đại tá Lê Văn Sơn, Phó Cục trưởng Chính sách-xã hội, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo Quốc gia 515, những người trực tiếp chôn cất, những đồng đội cũ biết thông tin hiện đều già yếu, trí nhớ suy giảm hoặc đã qua đời. Do chiến tranh kéo dài, nhiều đơn vị quân đội trải qua sáp nhập, giải thể, chia tách làm gián đoạn việc lưu trữ hồ sơ; công tác quản lý sơ đồ mộ chí trước đây còn thiếu chặt chẽ. Bản đồ chiến trường xưa đã thay đổi hoàn toàn do thiên tai, bão lũ và đô thị hóa. Tại các vùng lõi chiến trường cũ vẫn còn sót lại lượng lớn bom mìn, vật nổ nguy hiểm, làm chậm tiến độ quy tập.
Đại tá, TS Nguyễn Văn Lợi, Viện trưởng Pháp y Quân đội cho biết: Số lượng mẫu hài cốt cần giám định ADN trên cả nước rất lớn, nhưng chất lượng mẫu thu được lại vô cùng thấp do thời gian chôn cất quá lâu, xương bị phân hủy mạnh bởi điều kiện môi trường. Ngoài ra, thiếu mẫu đối chứng trực hệ: Các thế hệ thân nhân trực hệ của liệt sĩ (cha, mẹ, anh chị em ruột) dần mất đi, gây khó khăn cho việc lấy mẫu đối sánh.
Ông Nguyễn Công Kình ở huyện Thanh Chương (cũ), tỉnh Nghệ An miệt mài đi tìm cha là liệt sĩ Nguyễn Công Côn, hy sinh tại chiến trường Lào. Từ những thông tin ít ỏi trong hồ sơ đơn vị, ông nhiều lần sang Lào lần theo dấu vết nơi cha được an táng ban đầu. Sau đó, ông biết khu vực này có ba phần mộ vô danh đã được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ Việt-Lào. Nhưng khi đứng trước hàng nghìn ngôi mộ liệt sĩ chưa biết tên trải dài trong nghĩa trang, ông hoàn toàn bất lực. Hành trình tìm cha kéo dài hơn 30 năm mà vẫn chưa có lời giải.
Giải pháp từ dữ liệu và sự chung tay của xã hội
Với thực tiễn hơn 20 năm đồng hành cùng thân nhân liệt sĩ, Giám đốc Trung tâm Marin Ngô Thị Thúy Hằng cho rằng công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ cần chuyển từ cách làm phân tán sang tiếp cận dựa trên dữ liệu và sự phối hợp liên ngành. Cần sớm rà soát, chuẩn hóa và liên thông cơ sở dữ liệu về quân nhân hy sinh, mộ liệt sĩ và thân nhân; ưu tiên hoàn thiện quy trình, tiêu chí xác định danh tính bằng phương pháp thực chứng đối với những trường hợp đã có nhiều căn cứ nhưng chưa đủ điều kiện công nhận. Bên cạnh đó, Nhà nước cần tạo cơ chế để huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, bởi nhiều tổ chức, cá nhân đã tích lũy lượng thông tin, kinh nghiệm và dữ liệu quý giá sau nhiều năm hỗ trợ các gia đình liệt sĩ.
“Mỗi bức thư, mỗi cuốn nhật ký, mỗi kỷ vật, mỗi thông tin về nơi hy sinh đều có thể là chìa khóa giúp một liệt sĩ trở về với tên tuổi của mình. Việc tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà cả xã hội cần chung tay”, Giám đốc Trung tâm Marin Ngô Thị Thúy Hằng chia sẻ.
