Quốc hội thảo luận sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin: Tăng cường minh bạch và trách nhiệm
Sáng ngày 12 tháng 4, trong khuôn khổ chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội đã tiến hành thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi). Phiên thảo luận tập trung vào các vấn đề then chốt nhằm nâng cao hiệu quả thực thi luật, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân, đồng thời củng cố tính công khai, minh bạch trong hoạt động của bộ máy nhà nước.
Thu hẹp phạm vi thông tin mật và nâng cao chất lượng công khai
Đại biểu Hoàng Thị Thanh Thuý (đoàn Tây Ninh) đã chỉ ra một thực tế đáng quan ngại: thời gian qua, vẫn tồn tại tình trạng cá nhân, tổ chức, cơ quan lạm dụng việc bảo vệ bí mật nhà nước và thông tin nội bộ như một cái cớ để hạn chế quyền tiếp cận thông tin của người dân. Hành vi này không chỉ làm giảm sút tính công khai, minh bạch mà còn xâm phạm quyền dân chủ và giám sát của nhân dân, đồng thời tạo ra lỗ hổng để né tránh trách nhiệm giải trình.
Từ phân tích đó, đại biểu Thuý kiến nghị cần thu hẹp tối đa phạm vi thông tin được xếp vào diện mật. Cụ thể, đối với các văn bản thuộc bí mật nhà nước, thay vì từ chối tiếp cận toàn bộ, cơ quan chức năng cần xem xét tách riêng phần nội dung có thể công khai, miễn là không gây tổn hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc, để cung cấp cho công dân. Cách làm này vừa tuân thủ quy định của Luật Bảo vệ bí mật nhà nước, vừa thúc đẩy tinh thần "dân biết, dân bàn, dân làm, dân giám sát".
Bên cạnh đó, đại biểu cũng phê phán hiện tượng "công khai để báo cáo, không phải để sử dụng"; công khai mang tính hình thức, nội dung thiếu đầy đủ, không kịp thời, khó hiểu; định dạng dữ liệu chưa thân thiện, gây khó khăn cho việc khai thác, tải về của người dân và doanh nghiệp. Do vậy, bà đề nghị sửa đổi nguyên tắc tiếp cận thông tin theo hướng: thông tin phải được cung cấp chính xác, đầy đủ, kịp thời, và dễ sử dụng. Đặc biệt, thông tin công khai trên môi trường điện tử phải bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật về dữ liệu mở.
Đối với các văn bản pháp lý hoặc chuyên ngành phức tạp, đại biểu đề xuất cơ quan nhà nước cần cung cấp bản tóm tắt ngắn gọn bằng ngôn ngữ phổ thông, giúp người dân ở mọi trình độ đều có thể nắm bắt nội dung cốt lõi.
Bổ sung quy định về trách nhiệm bồi thường và xử lý thông tin không đầy đủ
Trong phần thảo luận về xử lý thông tin công khai không chính xác, đại biểu Thuý nhấn mạnh cần bổ sung quy định xử lý trường hợp thông tin công khai không đầy đủ. Bởi lẽ, công khai không chỉ đòi hỏi tính đúng đắn mà còn phải đảm bảo tính đủ đầy; việc thiếu thông tin cũng là một hình thức làm sai lệch thông tin đối với người tiếp nhận, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quyết định và hành động của họ.
Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (đoàn Lạng Sơn) cho rằng các quy định về xử lý vi phạm trong dự thảo luật hiện còn thiếu tính răn đe. Ông đề nghị bổ sung quy định cụ thể về trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi có hành vi vi phạm trong việc cung cấp thông tin, tương tự như quy định đã có trong luật hiện hành. Việc này nhằm tạo cơ chế pháp lý chặt chẽ, buộc các cơ quan, cá nhân phải tuân thủ nghiêm túc nghĩa vụ cung cấp thông tin, bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân.
Thông tin công khai phải dễ tìm kiếm và hạn chế "vùng xám"
Tham gia góp ý, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Thành phố Hải Phòng) tập trung vào quy định về các trường hợp thông tin công dân không được tiếp cận. Bà cho rằng đây là điều khoản hết sức quan trọng, vì nó liên quan trực tiếp đến ranh giới giữa bảo đảm quyền tiếp cận thông tin và việc hạn chế quyền đó một cách hợp pháp.
Dự thảo luật quy định: Trường hợp pháp luật chưa có quy định cụ thể, căn cứ vào điều kiện thực tiễn, người đứng đầu cơ quan, đơn vị có trách nhiệm xem xét, quyết định việc cung cấp thông tin. Tuy nhiên, đại biểu Nga bày tỏ băn khoăn: nếu luật chưa quy định mà lại giao quyền quyết định cho người đứng đầu cơ quan, rất dễ dẫn đến tình trạng cơ quan vừa nắm giữ thông tin, vừa tự đánh giá, vừa tự quyết định có cung cấp hay không, tạo ra sự thiếu khách quan và minh bạch.
Do đó, bà đề nghị rà soát lại theo hướng thu hẹp tối đa không gian quyết định mang tính chủ quan của cơ quan có thông tin; trong trường hợp cần thiết, phải thiết lập các tiêu chí rõ ràng hơn và cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn.
Đặc biệt, đối với khái niệm "thông tin thuộc bí mật công tác do cơ quan, đơn vị xác định theo quy định của pháp luật", đại biểu Nga chỉ ra rằng khái niệm này hiện còn mơ hồ, chưa được quy định rõ ràng trong hệ thống pháp luật, rất dễ trở thành "vùng xám" để mở rộng diện thông tin không được cung cấp. Bà đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục làm rõ, hoặc rà soát để tránh chồng lấn, trùng lặp, thậm chí mở rộng quá mức so với hệ thống pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước.
Về chất lượng thông tin công khai, tương tự đại biểu Thanh Thuý, bà Nga cũng phản ánh tình trạng thông tin được đăng tải nhưng ở dạng khó tra cứu, khó trích xuất, khó tái sử dụng; có công khai nhưng hiệu quả tiếp cận rất thấp. Vì vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện luật theo hướng gắn liền yêu cầu công khai với yêu cầu về chất lượng dữ liệu, nhất là trong môi trường số; cần hướng đến mục tiêu thông tin công khai phải dễ tìm kiếm, dễ truy cập, dễ khai thác, chứ không chỉ dừng lại ở việc "có đăng tải" một cách hình thức.
Phiên thảo luận đã thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Quốc hội trong việc hoàn thiện khung pháp lý về tiếp cận thông tin, nhằm bảo vệ quyền lợi người dân, thúc đẩy quản trị minh bạch và phát triển bền vững.
