Thể chế vẫn là 'điểm nghẽn của điểm nghẽn'
Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng khẳng định thể chế hiện nay vẫn là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Phát biểu tại Hội nghị "Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển", ông nhấn mạnh nếu không tháo gỡ các rào cản về cơ chế, rất khó để khoa học, công nghệ trở thành động lực cho tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.
Thực tế cho thấy, trong nhiều năm qua, không ít nhiệm vụ khoa học bị kéo dài do vướng mắc trong thủ tục phê duyệt và giải ngân. Nhiều nhà khoa học chưa mạnh dạn theo đuổi những nghiên cứu đột phá vì tâm lý e ngại rủi ro. Các doanh nghiệp vẫn đứng khá xa hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Khối lượng thể chế lớn chưa từng có
Một cuộc cải cách thể chế toàn diện đang được triển khai với quyết tâm cao chưa từng có. Theo Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ (KHCN) Vũ Hải Quân, kể từ khi Nghị quyết số 57-NQ/TW được ban hành, Bộ KHCN đã chủ trì xây dựng, trình cấp có thẩm quyền ban hành 10 luật, 1 nghị quyết của Quốc hội, 40 nghị định, 12 nghị quyết của Chính phủ, 70 quyết định của Thủ tướng Chính phủ và hơn 100 thông tư. Khối lượng công việc này phản ánh quyết tâm rất lớn của Đảng và Nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực cho phát triển. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, điều quan trọng hiện nay không còn là ban hành thêm chính sách mà là tổ chức thực thi hiệu quả, đưa các cơ chế mới đi vào cuộc sống.
Một trong những điểm đột phá nổi bật nhất là lần đầu tiên Việt Nam hình thành được hệ thống thể chế tương đối đồng bộ cho phát triển công nghệ chiến lược. Ông Nguyễn Phú Hùng, Vụ trưởng Khoa học kỹ thuật và công nghệ, Bộ KHCN cho biết, từ Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Công nghệ cao cho đến các nghị định, quyết định của Thủ tướng Chính phủ về danh mục công nghệ chiến lược và chương trình phát triển công nghệ chiến lược đã tạo nên hành lang pháp lý tương đối đầy đủ cho lĩnh vực này. Theo ông Hùng, việc xác định phát triển công nghệ cao và công nghệ chiến lược là một đột phá chiến lược thể hiện quyết tâm nâng cao năng lực tự chủ công nghệ quốc gia, bảo đảm quốc phòng, an ninh và tạo nền tảng cho tăng trưởng nhanh, bền vững.
Cơ chế ưu đãi vượt trội cho doanh nghiệp công nghệ chiến lược
Nhiều cơ chế ưu đãi vượt trội đã được thiết kế. Doanh nghiệp công nghệ chiến lược được hưởng thuế suất ưu đãi 10% trong thời hạn 25 năm; miễn thuế trong 4 năm đầu, giảm 50% trong 9 năm tiếp theo; được miễn tiền thuê đất trong toàn bộ thời gian thuê; được ưu tiên trong mua sắm công và hỗ trợ tiếp cận hạ tầng nghiên cứu quốc gia. “Việc xây dựng Chương trình quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược cũng mở ra khả năng tập trung nguồn lực quốc gia cho những lĩnh vực có ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh của đất nước như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học hay công nghệ quốc phòng”, ông Nguyễn Phú Hùng cho biết.
Trong bối cảnh cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, việc chủ động xây dựng năng lực công nghệ lõi không chỉ là yêu cầu phát triển kinh tế mà còn là vấn đề bảo đảm an ninh, chủ quyền quốc gia. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh: "Thể chế không còn là rào cản mà là lợi thế cạnh tranh; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải thật sự trở thành động lực tăng trưởng mới của đất nước".
Chuyển từ tư duy 'quản lý' sang 'kiến tạo'
Bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý, một đột phá khác được giới chuyên gia đánh giá rất cao là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý khoa học, công nghệ. Trong nhiều năm, cơ chế quản lý còn nặng về kiểm soát đầu vào, quản lý chứng từ và thủ tục hành chính. Điều này phần nào bảo đảm tính chặt chẽ trong sử dụng ngân sách nhưng cũng làm giảm tính linh hoạt, hạn chế khả năng đổi mới sáng tạo.
Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất của khoa học, công nghệ trong thời gian qua chính là cơ chế tài chính. "Cơ chế cũ còn cứng nhắc, nặng về quản lý đầu vào, giao dự toán theo phương thức hành chính, trong khi chưa thật sự chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu", ông Chiến nhận định. Theo ông, điều cần thiết hiện nay là chuyển từ tư duy "tài trợ" sang tư duy "kiến tạo". Các quỹ phát triển khoa học và công nghệ không chỉ dừng ở vai trò cấp kinh phí nghiên cứu mà phải trở thành chủ thể dẫn dắt, kết nối giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp; thúc đẩy hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh. Các nhiệm vụ khoa học sẽ được triển khai theo từng mốc hoàn thành cụ thể, tiến tới khoán chi đến sản phẩm cuối cùng. Cách tiếp cận này không chỉ giảm thủ tục hành chính mà còn tạo điều kiện để các nhà khoa học chủ động hơn trong quá trình nghiên cứu.
Chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học
Lần đầu tiên, rủi ro trong nghiên cứu khoa học được nhìn nhận như một yếu tố tất yếu của đổi mới sáng tạo. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết, Chính phủ sẽ trình Quốc hội cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với các hoạt động nghiên cứu được thực hiện trung thực, minh bạch, vì lợi ích chung nhưng không đạt kết quả như kỳ vọng. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng trong tư duy quản lý. Bởi bản chất của khoa học là khám phá cái mới, mà đã là cái mới thì luôn tồn tại khả năng thất bại. Theo nhiều chuyên gia, việc thừa nhận và có cơ chế chia sẻ rủi ro sẽ tạo động lực để các nhà khoa học mạnh dạn theo đuổi những nghiên cứu có tính tiên phong, từ đó gia tăng khả năng hình thành các công nghệ lõi và các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam.
Theo Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, thành công không được đo bằng số lượng văn bản đã ban hành, mà phải được thể hiện bằng số lượng công nghệ được làm chủ, số sản phẩm được thương mại hóa, số doanh nghiệp đổi mới sáng tạo được hình thành và mức độ đóng góp của khoa học, công nghệ đối với tăng trưởng kinh tế.
Nguồn lực 103 nghìn tỷ đồng và yêu cầu đẩy nhanh giải ngân
Hiện nay, Nhà nước đã bố trí khoảng 103 nghìn tỷ đồng cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tương đương khoảng 3% tổng chi ngân sách. Tuy nhiên, vẫn còn một phần nguồn lực chưa được phân bổ do thiếu các đề xuất nhiệm vụ cụ thể. Điều này cho thấy, cùng với việc hoàn thiện thể chế, yêu cầu cấp thiết hiện nay là nâng cao năng lực tổ chức thực hiện, đẩy nhanh tiến độ phân bổ và giải ngân nguồn lực. “Mỗi đồng vốn chậm được đưa vào cuộc sống đồng nghĩa với việc công nghệ chậm được nghiên cứu, sản phẩm chậm được hình thành và cơ hội phát triển bị bỏ lỡ”, Phó Thủ tướng nói.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng kỳ vọng sau Hội nghị, mỗi bộ, ngành, địa phương sẽ có kế hoạch hành động cụ thể; mỗi nhà khoa học có thêm những công trình gắn với thực tiễn; mỗi doanh nghiệp có thêm quyết tâm đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
