Ngày 5/6, NASA yêu cầu 5 phi hành gia trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) chuyển sang tàu vũ trụ Crew Dragon của SpaceX để sẵn sàng rời trạm do tình trạng rò rỉ không khí nghiêm trọng. Khoảng 1,5 giờ sau, cảnh báo được dỡ bỏ, nhưng sự việc cho thấy ISS, thí nghiệm khoa học tốn kém nhất và biểu tượng hợp tác quốc tế, đã bước vào giai đoạn "lão hóa".
Vết nứt và rò rỉ không khí trên ISS
Các vết nứt nhỏ đã xuất hiện từ lâu trong đường hầm PrK của ISS, dẫn tới cổng kết nối tàu vũ trụ. Hiện chưa có giải pháp sửa chữa vĩnh viễn; các vết nứt nhiều lần được vá bằng chất bịt kín. Đầu tháng 6, nhiều vết nứt mới xuất hiện, tốc độ rò rỉ gia tăng. Khi bộ phận kỹ thuật định dùng cưa cắt bỏ chi tiết trong đường hầm, NASA yêu cầu phi hành gia vào tàu Dragon. Sau đó, phương án sửa chữa bị gác lại, giải pháp cuối cùng là đóng kín đường hầm PrK để tách khỏi phần còn lại của trạm.
Kế hoạch thay thế ISS gặp khó
ISS không thiết kế để tồn tại mãi mãi. Ban đầu, sau khi ISS kết thúc sứ mệnh, các trạm vũ trụ thương mại sẽ thay thế. Ứng viên dẫn đầu là Haven-1 của Vast, chỉ có diện tích sinh hoạt bằng 1/8 ISS, thiết kế cho nhiệm vụ ngắn tối đa một tháng. Haven-1 chủ yếu là nền tảng thử nghiệm, chưa thể thay thế ISS. Các trạm đủ quy mô thay thế hoàn toàn dự kiến mất nhiều thời gian phát triển. Vast dự kiến phóng mô-đun đầu tiên của Haven-2 vào năm 2028 và hoàn thiện vào năm 2032, đúng thời điểm ISS ngừng hoạt động. Tuy nhiên, lịch trình này không có dư địa cho chậm tiến độ. Axiom và Starlab Space cũng phát triển trạm lớn nhưng vẫn trong giai đoạn hoàn thiện; Axiom gần đây gặp khó khăn tài chính.
Khó khăn về tài chính và pháp lý
Cả doanh nghiệp lẫn nhà đầu tư chưa sẵn sàng. Thị trường thương mại không tự nhiên thay thế ISS; các cơ quan vũ trụ chính phủ vẫn là khách hàng và nhà chi trả chính. Nhà đầu tư tư nhân chưa mặn mà với thương mại không gian. Dự án thay thế chậm tiến độ, các nhà lập pháp Mỹ quyết định kéo dài hoạt động ISS. Ban đầu NASA dự kiến vận hành đến 2030, nhưng dự luật mới lùi sang 2032. Một phần do chương trình chọn trạm thương mại thay thế bị đình trệ.
Thách thức khi ISS kết thúc sứ mệnh
NASA dự kiến dùng tàu Dragon cải tiến của SpaceX đẩy ISS nặng 420 tấn lao vào khí quyển Trái Đất, chi phí ước tính 840 triệu USD. Quá trình diễn ra phía trên Điểm Nemo ở Nam Thái Bình Dương để giảm nguy cơ mảnh vỡ ảnh hưởng dân cư. Tuy nhiên, ISS sẽ là vật thể lớn nhất từng được đưa trở lại khí quyển; một số mảnh vỡ kích thước tương đương ôtô có thể chưa cháy rụi hết. Nếu xảy ra sự cố, câu hỏi về trách nhiệm pháp lý đặt ra. Theo Công ước Liên Hợp Quốc 1972 về Trách nhiệm Quốc tế đối với Thiệt hại do Vật thể Không gian, quốc gia phóng vật thể chịu trách nhiệm. ISS lắp ráp từ nhiều mô-đun do nhiều quốc gia phóng lên, nên các đối tác (Mỹ, Nga, Nhật Bản, Canada, ESA) cùng chịu trách nhiệm liên đới. Việc xác định lỗi và bồi thường nếu mảnh vỡ rơi xuống đất hoặc va chạm vệ tinh sẽ rất rắc rối.
Sự cố rò rỉ không khí nhắc nhở rằng trạm vũ trụ cần bảo trì liên tục. Trong bối cảnh thiếu khách hàng thương mại, nhà đầu tư tư nhân còn dè dặt. Kéo dài tuổi thọ ISS chỉ là giải pháp tạm thời; câu hỏi cốt lõi vẫn là bên nào sẽ chi trả cho thế hệ trạm vũ trụ kế tiếp.
