Sau khi vụ việc bất thường về điểm 10 môn toán tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 được công khai, trên mạng xã hội xuất hiện hàng loạt nội dung tố cáo những dấu hiệu tiêu cực của kỳ thi ở nhiều địa phương. Một số nơi đã có kết luận, số khác đang được xác minh. Tất cả cho thấy một vấn đề lâu nay luôn âm ỉ: tiêu cực dễ phát sinh nhất ở khâu coi thi tại địa phương.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày càng quan trọng
Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện phải gánh vác quá nhiều trọng trách: vừa để xét tốt nghiệp, vừa là căn cứ tuyển sinh của hầu hết các trường đại học, vừa là thước đo chất lượng giáo dục của từng địa phương. Theo thống kê của Bộ GD-ĐT, năm 2025, trong 5 phương thức chính xét tuyển vào đại học gồm điểm thi tốt nghiệp THPT, xét học bạ, xét tuyển kết hợp, thi riêng và tuyển thẳng, thì xét điểm thi tốt nghiệp THPT chiếm tới trên 50%.
Để khuyến khích các trường đại học sử dụng kết quả thi tốt nghiệp, năm 2026 Bộ GD-ĐT đưa ra quy định: cho dù tuyển sinh bằng phương thức nào thì tổng 3 môn thi tốt nghiệp trong tổ hợp môn xét tuyển của thí sinh phải đạt 15 điểm. Trước kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn khẳng định: "Kỳ thi này ngày càng cho thấy mức độ tin cậy để sử dụng trong tuyển sinh đại học, cao đẳng. Các trường đại học cũng sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT làm căn cứ chính để xét tuyển. Từ nhiều năm nay đã như vậy và năm nay, chúng tôi tin rằng kết quả của kỳ thi sẽ được sử dụng nhiều hơn và quan trọng hơn."
Nghịch lý địa phương vừa tổ chức thi vừa hưởng lợi
Với tầm quan trọng đó, Bộ GD-ĐT đã dựng nên nhiều màng lọc để bảo vệ độ tin cậy của kết quả thi: đề có độ phân hóa cao; chấm thi chặt chẽ để hầu như con người ít tác động nhất ở các môn trắc nghiệm, hạn chế chấm lỏng, chấm chặt ở môn tự luận; huy động 6.000 cán bộ, giảng viên các trường đại học làm giám sát. Nhưng tiêu cực thi cử xảy ra ở Tuyên Quang rơi đúng vào khâu yếu nhất mà Bộ GD-ĐT không thể bao quát được: coi thi.
Ở kỳ thi này, có một nghịch lý lâu nay ai cũng nhận thấy: địa phương vừa là nơi tổ chức thi, coi thi, chấm thi và có lợi ích trực tiếp từ chính kết quả đó. Nếu muốn, sẽ không khó khăn để lách kẽ hở và thực hiện gian lận. Nhiều giảng viên tham gia giám sát thừa nhận với PV Thanh Niên rằng sự hiện diện của trường đại học ở địa phương trong kỳ thi tốt nghiệp THPT thực chất mang tính biểu tượng.
Cần tách bạch chủ thể coi thi và giám sát độc lập
Từ vụ việc ở Tuyên Quang, Bộ GD-ĐT chắc chắn sẽ tiếp tục chỉnh sửa, thay đổi các quy định của kỳ thi tốt nghiệp nếu vẫn muốn kỳ thi này đáp ứng nhiều mục đích. Trong khi chờ đợi những thay đổi có tính hệ thống, triệt để dự kiến từ sau 2030, như tổ chức thi trên máy tính, ứng dụng công nghệ và dữ liệu số vào quá trình đánh giá, có những việc cần thực hiện trước mắt.
Đó là cần tách bạch chủ thể tổ chức coi thi khỏi chủ thể được hưởng lợi từ kết quả, bằng cơ chế coi thi và giám sát độc lập. Nghĩa là địa phương không nên "vừa đá bóng vừa thổi còi" ở kỳ thi tốt nghiệp. Không nên xem kết quả tốt nghiệp THPT, trúng tuyển đại học vào thi đua, thành tích của địa phương.
Một hệ thống thi cử liêm chính, nghiêm minh không được xây dựng trên giả định mọi người đều tuân thủ quy định mà phải được thiết kế để hạn chế tối đa nguy cơ phát sinh tiêu cực. Một kỳ thi chỉ thật sự công bằng khi thu hẹp tối đa cơ hội phát sinh tiêu cực.
