Giai đoạn 2026-2030, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long sẽ tiếp tục mở rộng quy mô. Tuy nhiên, để Đề án mang lại hiệu quả kinh tế thực chất cho nông dân, cần sớm tháo gỡ vướng mắc trong quá trình thực hiện đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) - yếu tố then chốt để ghi nhận và chi trả kết quả giảm phát thải.
“Nút thắt” MRV
Ông Huỳnh Văn Dũng, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và dịch vụ Kiến Thành (xã Vị Thanh 1, thành phố Cần Thơ) cho biết: Vụ đông xuân 2025-2026, hợp tác xã triển khai 50ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, năng suất đạt gần 8 tấn/ha. Lợi nhuận 20 triệu đồng/ha được hình thành chủ yếu từ việc giảm lượng giống gieo sạ, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong khi giá trị từ giảm phát thải vẫn chưa được lượng hóa thành nguồn thu nhập cụ thể do chưa xác định và ghi nhận được lượng phát thải cắt giảm thực tế.
Cùng chung tình trạng trên, nhiều mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện mới dừng ở việc áp dụng quy trình canh tác giảm phát thải; còn khâu đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải (MRV) để hướng tới hình thành tín chỉ carbon, tạo giá trị tăng thêm trên một đơn vị diện tích canh tác vẫn còn hạn chế. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều địa phương tiến hành rà soát, điều chỉnh giảm diện tích đăng ký tham gia Đề án.
Số liệu từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, hiện tổng diện tích kế hoạch triển khai Đề án đến năm 2030 của các tỉnh, thành phố là 869.013ha, đạt 86,90% so với mục tiêu 1 triệu ha của Đề án đến năm 2030.
Quy trình MRV phức tạp, diện tích tham gia thấp
Theo ông Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Môi trường nông nghiệp, quy trình MRV đòi hỏi phải thực hiện đầy đủ các bước, như: xác định vùng đăng ký của hợp tác xã; đi thực địa khoanh vẽ sơ đồ diện tích các khoanh lúa (SPOT); chấm điểm theo dõi MRV trên mỗi sơ đồ SPOT; tập huấn sử dụng phần mềm Kobotool để ghi nhận thông tin sản xuất trên đồng ruộng; thu thập dữ liệu cơ sở về hiện trạng sản xuất và phát thải ban đầu để làm cơ sở so sánh; thu thập số liệu hoạt động trong từng vụ (chế độ nước, phân bón, rơm rạ); đo đếm, nhập và lưu trữ số liệu…, từ đó mới tính phát thải và kết quả giảm phát thải.
Trước những yêu cầu đó, nhằm chuẩn hóa phương pháp tính toán lượng phát thải giảm trên đồng ruộng, cuối năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quy trình thí điểm MRV trong canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, đối với phần lớn hợp tác xã, đây vẫn là công việc mới đòi hỏi nhân lực, thiết bị, kỹ năng số và nguồn kinh phí đáng kể.
Do vậy, năm 2026 mới chỉ có 58.071ha đăng ký thực hiện đo đạc MRV, trong đó có 56.845ha thuộc Dự án Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (TRVC). Điều này kéo theo tổng diện tích đăng ký tham gia cơ chế chi trả giảm phát thải từ Quỹ Tài chính carbon chuyển đổi (TCAF) cũng ở mức thấp, đạt 15.534,6ha với tổng số 9.956 hộ, chiếm 1,8% tổng diện tích đăng ký tham gia Đề án đến năm 2030.
Doanh nghiệp làm "cầu nối"
Để giải quyết điểm nghẽn MRV trong quá trình triển khai Đề án, các chuyên gia kinh tế cho rằng, sự dẫn dắt của doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng hàng đầu. Bên cạnh liên kết tiêu thụ, doanh nghiệp sẽ là cầu nối giữa nông dân với công nghệ, kỹ thuật và các cơ chế tài chính mới.
Điển hình như Dự án TRVC, những vùng thực hiện MRV hiệu quả đều gắn với các doanh nghiệp lớn. Cụ thể, sau ba vụ tham gia Dự án, Công ty cổ phần Lương thực A An đã mở rộng vùng nguyên liệu phát thải thấp từ 610ha lên hơn 3.682ha. Ở mỗi vụ canh tác, các kết quả giảm phát thải đều được thẩm định nghiêm ngặt. Hiện A An đang cùng hơn 1.200 hộ nông dân hướng đến mục tiêu giảm khoảng 164.000 tấn carbon, từng bước hiện thực hóa tầm nhìn quản lý 5 triệu tấn lúa bền vững vào năm 2030.
Tương tự, vụ hè thu năm 2025, Công ty TNHH Lúa gạo Việt Nam (Vinarice), thành viên Công ty cổ phần Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (VINASEED) tham gia hơn 27.000ha, đạt mức giảm phát thải bình quân 3,76 tấn CO2e/ha, lợi nhuận nông hộ đạt hơn 49%, nhận mức thưởng 339.784 AUD, tương đương hơn 6 tỷ đồng.
Theo bà Nguyễn Thị Trà My, Chủ tịch Hội đồng quản trị VINASEED, để có thành quả này, Vinarice đã cùng nông dân triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật với 100% diện tích được số hóa nhật ký canh tác trên hệ thống MRV. Đây là cơ sở để tổ chức kiểm định độc lập xác nhận lượng phát thải cắt giảm, chuyển hóa thành giải thưởng tiền mặt; trong đó 40% số tiền thưởng được công ty hỗ trợ trực tiếp cho nông dân, hợp tác xã; 60% tái đầu tư đào tạo, tập huấn cải thiện kỹ thuật.
Thực tế trên cho thấy, khi doanh nghiệp tham gia sâu vào hỗ trợ kỹ thuật, công nghệ, quản trị dữ liệu và chia sẻ lợi ích thì hành trình giảm phát thải trong sản xuất lúa gạo trở nên khả thi hơn rất nhiều đối với nông dân và hợp tác xã, từ đó mở rộng năng lực tham gia cơ chế chi trả giảm phát thải, gia tăng lợi ích bền vững cho toàn bộ chuỗi ngành hàng.
