Một tiếng "Out" vang lên tại Wimbledon 2025. Tay vợt Anastasia Pavlyuchenkova lập tức dừng đánh vì tin rằng bóng đã ra ngoài. Nhưng chỉ vài giây sau, trọng tài thông báo hệ thống gọi bóng tự động gặp trục trặc và phát tín hiệu sai thời điểm. Điểm đấu phải được đánh lại vì không có cơ chế xem lại tình huống. Đây không chỉ là một lỗi kỹ thuật. Lần đầu tiên sau nhiều năm, một giải Grand Slam chứng kiến AI trở thành tâm điểm của tranh cãi. Câu hỏi cũng nhanh chóng xuất hiện: nếu người đưa ra quyết định cuối cùng là thuật toán, ai sẽ chịu trách nhiệm khi thuật toán sai?
AI đang quyết định ngày càng nhiều trên sân đấu
Trong chưa đầy một thập kỷ, AI đã trở thành một phần của hệ thống trọng tài ở nhiều môn thể thao lớn. Trong bóng đá, VAR sử dụng mạng lưới camera kết hợp công nghệ thị giác máy tính để phân tích các tình huống việt vị, phạm lỗi hay bóng chạm tay. Tại World Cup, FIFA còn đưa vào sử dụng hệ thống việt vị bán tự động (SAOT), kết hợp cảm biến đặt trong quả bóng với hàng chục camera AI để theo dõi chuyển động của cầu thủ theo thời gian thực.
Ở quần vợt, Hawk-Eye gần như thay thế hoàn toàn trọng tài biên tại nhiều giải đấu lớn. Hệ thống sử dụng nhiều camera tốc độ cao để dựng mô hình ba chiều của quỹ đạo bóng và xác định bóng trong hay ngoài sân với sai số chỉ vài milimet. Khác với các mô hình AI tạo sinh như ChatGPT hay Gemini, những hệ thống này không tự "suy nghĩ" hay đưa ra phán đoán. Chúng xử lý dữ liệu từ camera, cảm biến và các thuật toán được lập trình sẵn để trả về kết quả trong thời gian rất ngắn.
Độ chính xác chỉ là một phần của câu chuyện
Theo FIFA, UEFA và Liên đoàn Quần vợt Quốc tế (ITF), việc ứng dụng AI giúp giảm đáng kể số quyết định sai, rút ngắn thời gian xử lý và hạn chế các tranh cãi kéo dài trên sân. Chính những lợi ích đó khiến AI ngày càng được trao nhiều quyền hơn trong quá trình điều hành trận đấu. Khi AI bắt đầu trực tiếp quyết định bóng trong hay ngoài sân, việt vị hay không việt vị, quyền đưa ra phán quyết cũng dần dịch chuyển từ trọng tài sang thuật toán.
Tại World Cup 2026, trong trận vòng 32 đội giữa Bồ Đào Nha và Croatia, hệ thống VAR kết hợp AI và cảm biến đặt trong quả bóng Trionda đã từ chối bàn gỡ hòa của Croatia. Theo dữ liệu từ hệ thống, bóng đã khẽ chạm vào tóc của tiền đạo Mantanovic trước khi đi vào lưới, khiến tình huống được xác định là việt vị. Hai sự cố cho thấy hai giới hạn khác nhau của AI. Tại Wimbledon, hệ thống gặp lỗi kỹ thuật. Tại World Cup, hệ thống không sai về mặt dữ liệu, nhưng độ chính xác ở mức từng milimet lại khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu mọi quyết định đều có nên được máy móc xử lý tuyệt đối hay không.
Khoảng trống trách nhiệm khi AI mắc lỗi
Về mặt luật định, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về trọng tài. Tuy nhiên, ở nhiều giải đấu như Wimbledon, trọng tài gần như không còn quyền bác bỏ kết quả từ hệ thống Electronic Line Calling. Điều này tạo ra một khoảng trống về trách nhiệm: Khi AI đưa ra quyết định sai, trách nhiệm được chia giữa liên đoàn tổ chức giải, nhà cung cấp công nghệ và đội ngũ vận hành hệ thống, trong khi không bên nào thực sự chịu trách nhiệm trực tiếp trước vận động viên.
Nhà toán học David Sumpter, người nhiều năm nghiên cứu dữ liệu và AI trong bóng đá, cho rằng các tổ chức thể thao đang triển khai công nghệ với tốc độ nhanh hơn nhiều so với tốc độ xây dựng cơ chế quản lý và giám sát chúng. Nói cách khác, AI đã bước lên sân đấu trước khi luật chơi dành cho AI được hoàn thiện. Điều này cũng khiến vận động viên rơi vào tình thế bất lợi. Khi trọng tài mắc sai lầm, họ vẫn có thể chất vấn, khiếu nại hoặc chờ ban tổ chức đưa ra lời giải thích sau trận đấu. Còn khi thuật toán mắc lỗi, người chơi gần như chỉ có thể chấp nhận kết quả bởi không tồn tại một cơ chế nào đối thoại với AI.
AI đã giúp thể thao chính xác hơn. Điều đó gần như không còn tranh cãi. Nhưng thể thao chưa bao giờ chỉ được vận hành bằng những con số chính xác. Một quyết định đúng cũng cần được giải thích. Một quyết định sai cũng cần có người đứng ra chịu trách nhiệm. Cho đến lúc này, AI mới chỉ làm được vế đầu. Còn vế sau vẫn là bài toán mà các giải đấu lớn trên thế giới đang cố gắng tìm lời giải.
