Vụ cháy xe khách giường nằm trên quốc lộ 1 qua TP. Đồng Nai khiến 7 người tử vong (trong đó có 3 trẻ em) và 6 người bị thương đã dấy lên câu hỏi: tại sao xe khách giường nằm chỉ có một cửa lên xuống, trong khi xe buýt có hai hoặc ba cửa? Theo các chuyên gia, đây là yêu cầu kỹ thuật nhằm đảm bảo an toàn khi vận hành tốc độ cao, và kỹ năng thoát hiểm của hành khách mới là yếu tố quyết định khi xảy ra sự cố.
Thiết kế một cửa: Yêu cầu kỹ thuật cho xe đường dài
Ông Trần Quốc Hoan - Giám đốc Chi nhánh Đăng kiểm 29-03V, Hà Nội - giải thích rằng xe khách giường nằm đường dài chỉ có một cửa lên xuống ở khu vực buồng lái, không phải do cắt giảm trang bị mà xuất phát từ yêu cầu kỹ thuật. Xe buýt nội đô hoạt động tốc độ thấp, dừng đón trả khách liên tục nên cần nhiều cửa để rút ngắn thời gian. Ngược lại, xe khách giường nằm vận hành trên đường dài và cao tốc với tốc độ cao, do đó kết cấu thân xe phải đảm bảo tính đối xứng để phân bổ tải trọng đồng đều và duy trì sự ổn định. Nếu bố trí thêm một cửa lớn ở phía đối diện, khoảng không cho bậc lên xuống sẽ làm thay đổi kết cấu chịu lực và phân bổ tải trọng, đồng thời làm mất từ hai đến ba vị trí giường nằm, ảnh hưởng đến thiết kế tiêu chuẩn. Hầu hết xe khách giường nằm trên thế giới đều chỉ có một cửa lên xuống phía trước, bên phụ lái.
Cửa thoát hiểm thực tế: Ô kính dọc thân xe
Ông Trần Quốc Hoan nhấn mạnh, việc chỉ có một cửa lên xuống không đồng nghĩa xe chỉ có một lối thoát nạn. Trên xe khách giường nằm, các ô kính lớn dọc thân xe đều được thiết kế là cửa thoát hiểm khẩn cấp, có ký hiệu nhận biết và trang bị búa thoát hiểm chuyên dụng. Tuy nhiên, nhiều người hiểu nhầm rằng chỉ cần đập một lần là kính sẽ vỡ hoàn toàn. Thực tế, xe khách sử dụng kính an toàn hai lớp có khả năng chịu lực cao nhằm hạn chế vỡ vụn khi va chạm. Theo ông Hoan, sau cú đập đầu tiên bằng búa chuyên dụng, kính thường chỉ xuất hiện các vết rạn; hành khách cần tiếp tục đập nhiều lần để mở rộng vết nứt và tạo khoảng trống đủ lớn để chui ra ngoài. Trong tình huống khẩn cấp, nhiều người cần phối hợp cùng đập thay vì dồn về cửa chính hoặc chen lấn trong hoảng loạn.
Ba nhóm cần được trang bị kỹ năng thoát nạn
Ông Trần Hữu Minh - Phó Vụ trưởng Vụ Vận tải và An toàn giao thông, Bộ Xây dựng - cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất là phòng ngừa để không xảy ra cháy nổ khi đi xe. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp vận tải phải quản lý chặt sức khỏe lái xe, đảm bảo tài xế được nghỉ ngơi đầy đủ, đủ khả năng xử lý tình huống khi chạy ban đêm, đồng thời thực hiện bảo dưỡng phương tiện định kỳ. Bên cạnh phòng ngừa, ông Minh cho rằng cả doanh nghiệp vận tải, lái xe và hành khách đều cần được trang bị kỹ năng ứng phó khi xảy ra cháy nổ.
Đối với doanh nghiệp vận tải, cần bảo dưỡng đầy đủ hệ thống điện, nhiên liệu và động cơ; tuyệt đối không tự ý đấu nối, lắp thêm thiết bị điện ngoài thiết kế. Xe phải được trang bị bình chữa cháy, búa thoát hiểm còn sử dụng tốt, đặt tại vị trí dễ nhìn, dễ lấy; không vận chuyển hàng hóa dễ cháy nổ trong khoang hành khách hoặc khoang hành lý và thường xuyên tổ chức tập huấn xử lý tình huống cho lái xe, phụ xe.
Đối với lái xe và phụ xe, khi phát hiện khói, mùi khét hoặc lửa, cần nhanh chóng đưa xe vào vị trí an toàn, tránh khu vực dễ cháy lan, tắt động cơ, mở toàn bộ cửa có thể mở, hướng dẫn hành khách thoát nạn, sử dụng bình chữa cháy nếu đám cháy mới phát sinh và đồng thời gọi lực lượng cứu hỏa.
Hành khách cần chủ động quan sát vị trí búa thoát hiểm, bình chữa cháy và các cửa thoát hiểm ngay khi lên xe. Nếu xảy ra cháy, cần dùng khăn hoặc quần áo làm ướt che mũi, miệng, cúi thấp người để hạn chế hít khói độc. Trường hợp cửa chính bị kẹt hoặc khu vực đầu xe có lửa, hành khách phải nhanh chóng sử dụng búa chuyên dụng đập vào các vị trí kính được đánh dấu thoát hiểm, không mang theo hành lý cồng kềnh và sau khi ra khỏi xe phải di chuyển cách xa hiện trường để tránh nguy cơ cháy nổ tiếp theo.
Cần hướng dẫn thoát hiểm trước mỗi chuyến xe
Ông Trần Hữu Minh chỉ ra một khoảng trống hiện nay là hầu như hành khách đi xe khách đường dài không được hướng dẫn kỹ năng thoát hiểm trước khi khởi hành. Trong ngành hàng không, hành khách luôn được phổ biến quy trình an toàn trước mỗi chuyến bay, nhưng điều này chưa trở thành thông lệ trên các tuyến xe khách đường dài. Vì vậy, cần nghiên cứu quy định bắt buộc nhân viên nhà xe hướng dẫn hành khách về vị trí cửa thoát hiểm, búa phá kính và các kỹ năng xử lý khi xảy ra sự cố trước mỗi chuyến đi.
Một số chuyên gia đăng kiểm nhấn mạnh, thực tế nhiều hành khách vẫn giữ tâm lý chủ quan, ít quan sát vị trí búa thoát hiểm hoặc tìm hiểu cách sử dụng khi lên xe. Ngay cả một số lái xe cũng chủ yếu tập trung vào kỹ năng điều khiển phương tiện mà chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về kỹ thuật và xử lý các tình huống khẩn cấp. Các chuyên gia cho rằng, bên cạnh việc rà soát quy chuẩn an toàn đối với xe khách giường nằm, cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm tra tình trạng của hệ thống kính và búa thoát hiểm trên xe. Doanh nghiệp vận tải nên xây dựng quy trình hướng dẫn an toàn ngắn gọn trước mỗi chuyến đi, giúp hành khách biết vị trí búa thoát hiểm, cách phá kính an toàn và phối hợp thoát nạn khi xảy ra sự cố.
