Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 vừa được Quốc hội thông qua mang nhiều điểm tiến bộ, trong đó nổi bật là định hướng tài sản trí tuệ có thể được định giá, ghi nhận và sử dụng làm tài sản bảo đảm. Luật sư Đào Tiến Phong, Luật sư điều hành InvestPush Legal, Chuyên gia Pháp lý Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân về vấn đề này.
Ý nghĩa pháp lý đối với doanh nghiệp
Luật sư Đào Tiến Phong nhấn mạnh ba khía cạnh trọng tâm. Thứ nhất, quy định mới biến tài sản trí tuệ từ công cụ phòng thủ thành đòn bẩy tài chính. Trước đây, doanh nghiệp chỉ dùng văn bằng bảo hộ để chống sao chép, làm giả. Nay, họ có thể dùng quyền sở hữu trí tuệ để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn, đặt tài sản vô hình ngang hàng với tài sản hữu hình như máy móc, bất động sản trong việc huy động vốn.
Thứ hai, luật khơi thông hành lang pháp lý cho việc định giá và chuẩn hóa quản trị nội bộ. Nhà nước hỗ trợ xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ và ưu tiên phát triển nền tảng số cung cấp cơ sở dữ liệu về giá giao dịch. Điều này tạo nguồn tham chiếu minh bạch cho thẩm định giá. Ngoài ra, doanh nghiệp buộc phải lập danh mục riêng để quản trị nội bộ nếu tài sản trí tuệ chưa đủ điều kiện ghi nhận vào sổ kế toán, giúp chuyên nghiệp hóa việc quản lý tài sản vô hình.
Thứ ba, luật tạo sự đồng bộ pháp luật, tháo gỡ tâm lý e ngại của các tổ chức tín dụng. Việc dẫn chiếu đồng bộ với các luật về đầu tư, doanh nghiệp, tín dụng giúp ngân hàng và quỹ đầu tư có cơ sở vững chắc để cấp tín dụng dựa trên tài sản bảo đảm là tài sản trí tuệ.
Rào cản pháp lý và giải pháp
Luật sư Đào Tiến Phong cho rằng luật mới đã lường trước các rào cản và đưa ra giải pháp. Rào cản đầu tiên là lượng hóa và định giá tài sản trí tuệ. Luật bổ sung chính sách hỗ trợ xác định giá trị và phát triển cơ sở dữ liệu giao dịch. Rào cản thứ hai là ghi nhận tài sản trong sổ kế toán. Luật yêu cầu lập danh mục riêng để quản trị nội bộ. Rào cản thứ ba là thiếu đồng bộ giữa các lĩnh vực pháp luật. Luật mới đã quy định rõ việc thế chấp phải tuân theo đồng bộ các quy định pháp luật liên quan.
Thống nhất giữa các luật
Theo Luật sư Đào Tiến Phong, Bộ luật Dân sự 2015 đã đặt nền móng cho quyền sở hữu trí tuệ là tài sản. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi dẫn chiếu đến các luật khác, loại trừ chồng chéo. Pháp luật ngân hàng cũng trao quyền tự chủ cho tổ chức tín dụng trong thẩm định tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng có thể gặp khó khăn do thiếu dữ liệu thị trường, nhưng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch sẽ giúp thu hẹp khoảng cách này.
Rủi ro pháp lý với tổ chức tín dụng
Luật sư chỉ ra ba rủi ro chính. Thứ nhất, văn bằng bảo hộ có thể bị chấm dứt hoặc hủy bỏ nếu chủ sở hữu không nộp phí duy trì hoặc không sử dụng nhãn hiệu liên tục trên 5 năm. Thứ hai, nghĩa vụ quản lý, giám sát tài sản trí tuệ rất khó khăn vì giá trị gắn liền với uy tín kinh doanh. Thứ ba, tính thanh khoản khi xử lý tài sản bảo đảm thấp do thị trường thứ cấp chưa phát triển.
Tài sản do AI tạo ra
Luật sư Đào Tiến Phong nhận định luật mới đã ghi nhận sự tồn tại của AI, nhưng thực tiễn sẽ đối mặt với ba vấn đề. Thứ nhất, xác định chủ thể quyền: sản phẩm do AI tạo ra thuộc về ai? Chính phủ sẽ quy định chi tiết. Thứ hai, ranh giới giữa huấn luyện AI và xâm phạm bản quyền, đặc biệt khi AI tạo ra tác phẩm tương tự phong cách của tác giả. Thứ ba, giá trị pháp lý bấp bênh khi đưa tài sản do AI tạo ra vào giao dịch thương mại, vì dễ bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ hoặc bị hủy bỏ.
Điều kiện tiên quyết
Để tài sản trí tuệ thực sự tham gia thị trường, Luật sư Đào Tiến Phong cho rằng cần hai điều kiện: khả năng định giá được bằng tiền và sự minh bạch trong xác lập, ghi nhận chủ quyền. Việc định giá khách quan là chìa khóa mở ra tính thanh khoản. Đồng thời, văn bằng bảo hộ và cơ chế ghi nhận nội bộ giúp tài sản trí tuệ trở nên hữu hình trong mắt các tổ chức tín dụng và đối tác.
Luật sư Đào Tiến Phong kết luận rằng các quy định mới nếu được khai thác tốt sẽ thay đổi tư duy quản trị tài sản của doanh nghiệp, đặc biệt mang lại lợi thế cho doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp khoa học công nghệ.
