Thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại ASEAN đang mở rộng nhanh chóng, chiếm gần một phần tư tổng lượng tiêu thụ, gây thất thu ngân sách nghiêm trọng và tạo áp lực cạnh tranh lớn cho doanh nghiệp hợp pháp. Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng nặng nề khi mỗi năm thất thu hơn 500 triệu USD, trong khi các mạng lưới buôn lậu thu lợi tới hơn 700 triệu USD.
Quy mô thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại ASEAN
Theo nghiên cứu mới của Hội đồng Kinh doanh EU-ASEAN (EU-ABC) công bố tháng 5/2026, tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp tại ASEAN-6 năm 2025 đạt 23,6%, nghĩa là cứ 4 sản phẩm tiêu thụ thì có gần 1 sản phẩm nằm ngoài vòng kiểm soát. Con số này dự báo tăng lên 27,8% vào năm 2028.
Về quy mô tuyệt đối, riêng thuốc lá điếu bất hợp pháp trong khu vực đạt khoảng 85 tỉ điếu năm 2025, kéo theo thất thu ngân sách lên tới 6,3 tỉ USD. Cùng lúc, lợi nhuận các đầu mối bất hợp pháp thu được khoảng 6 tỉ USD, gần tương đương phần ngân sách bị mất.
Việt Nam: thất thu ngân sách và lợi nhuận buôn lậu
Tại Việt Nam, dù tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp thấp hơn một số nước ASEAN khác, khoảng 16,5% thị phần thuốc lá điếu là bất hợp pháp. Mức thất thu ngân sách ước tính 500-530 triệu USD mỗi năm. Đáng chú ý, lợi ích kinh tế mà các mạng lưới buôn lậu thu về tại Việt Nam còn cao hơn, tương đương 740-790 triệu USD, cho thấy động lực lợi nhuận lớn đang duy trì và mở rộng thị trường bất hợp pháp.
Nguyên nhân thuốc lá bất hợp pháp tiếp tục mở rộng
Một nguyên nhân cốt lõi là khoảng cách giá giữa sản phẩm hợp pháp và bất hợp pháp ngày càng lớn. Thuốc lá hợp pháp phải tuân thủ đầy đủ thuế, bao bì, kiểm soát chất lượng và hình ảnh cảnh báo, trong khi hàng lậu không chịu các chi phí này, tự do thiết kế bao bì bắt mắt, không có cảnh báo sức khỏe. Khi giá rẻ và trải nghiệm tương tự, người tiêu dùng dễ chuyển sang hàng bất hợp pháp.
Bên cạnh đó, kênh phân phối cũng thay đổi. Buôn lậu truyền thống qua biên giới đang dịch chuyển sang mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin mã hóa và thương mại điện tử cá nhân, khiến kiểm soát khó khăn hơn. Sự thiếu đồng bộ trong hệ thống truy xuất nguồn gốc giữa các quốc gia, dù đã có tem thuế hay QR code, vẫn tạo khoảng trống cho buôn lậu.
Cần cách tiếp cận chính sách hài hòa
EU-ABC đề xuất tăng cường triệt phá đường dây buôn lậu, mở rộng kiểm soát trực tuyến, nâng cao hiệu quả truy xuất nguồn gốc và phối hợp giữa các cơ quan, quốc gia. Tuy nhiên, cần đảm bảo chính sách không vô tình tạo lợi thế cạnh tranh cho khu vực bất hợp pháp. Khi khu vực hợp pháp bị thu hẹp, hàng lậu dễ tiếp cận hơn với giá thấp hơn, đẩy người tiêu dùng ra khỏi khu vực quản lý, gây thất thu ngân sách và rủi ro sức khỏe cộng đồng lớn hơn.
