Trong quản lý nhà nước, quyết định hành chính đóng vai trò then chốt, là công cụ điều hành các hoạt động kinh tế - xã hội, tác động trực tiếp đến lợi ích và đời sống của người dân, cũng như hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, đặc biệt với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc ban hành quyết định hành chính đang đối mặt với nhiều khó khăn, vướng mắc.
Áp lực lớn tại địa phương
Theo báo cáo của cơ quan có thẩm quyền gửi Chính phủ, để phục vụ hoạt động chính quyền địa phương hai cấp, từ tháng 6/2025, riêng trong lĩnh vực phân cấp, phân quyền đã có hơn 5.000 văn bản quy phạm pháp luật được rà soát tổng thể. Quốc hội đã thông qua 34 Luật và 34 Nghị quyết; Chính phủ ban hành 120 Nghị định, Nghị quyết quy phạm pháp luật về vấn đề này. Qua đó, đã xác định được 2.541 nhiệm vụ để phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền giữa các cơ quan trung ương và địa phương. Trong số 1.164 nhiệm vụ được phân định thẩm quyền, có 859 nhiệm vụ chuyển cho chính quyền cấp xã, chiếm khoảng 73,8%. Những con số này cho thấy trách nhiệm rất lớn của chính quyền cấp xã, phường trong việc giải quyết, xử lý và ban hành các quyết định hành chính.
Thực tế tại các địa phương
Thực tế, tại nhiều cấp xã, phường hiện nay, lượng văn bản và quyết định hành chính phải xử lý rất lớn, khiến cán bộ đôi khi lúng túng. Ông Thái Quang Toản, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, cho biết tại phường Xuân Đỉnh, thành phố Hà Nội, tính từ thời điểm thực hiện chính quyền địa phương hai cấp đến tháng 4/2026, phường nhận được khoảng 11 nghìn văn bản từ các sở và đơn vị hành chính liên quan. Số lượng văn bản hành chính phát hành đi là khoảng 9 nghìn văn bản. Không chỉ cấp xã, phường, mà tại các sở, ban, ngành, đơn vị và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, khối lượng ban hành văn bản hành chính và quyết định hành chính cũng rất lớn. Điều đáng nói, trong quá trình ban hành, trình tự, thủ tục, thẩm quyền và nội dung còn nhiều điểm chưa thông suốt.
“Dù không có văn bản nào giao, nhưng Sở Tư pháp chúng tôi hiện đang gánh trách nhiệm này. Cứ vướng mắc về thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành là Ủy ban gọi điện thẳng cho Giám đốc Sở Tư pháp”, ông Trần Thanh Hưng, Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Điện Biên, chia sẻ.
Cần đánh giá tác động đầy đủ
Theo Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Điện Biên, bất kỳ hoạt động nào cũng cần có cơ quan kiểm tra, giám sát, kể cả trong việc ban hành và thực hiện quyết định hành chính. “Địa phương rất muốn tất cả các quyết định hành chính của các cơ quan trên địa bàn khi ban hành đều bảo đảm đúng trình tự, thủ tục, có kiểm tra, giám sát để bảo đảm thống nhất thực hiện. Hiện nay, nhiều khi chuẩn bị ban hành một quyết định vẫn còn tranh cãi về thẩm quyền, trình tự, thủ tục…”, ông Hưng kiến nghị.
Chia sẻ từ góc độ hành nghề, luật sư Huỳnh Phương Nam, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, đề xuất rằng các quyết định hành chính, đặc biệt là những quyết định tác động đến nhiều đối tượng, cần được đánh giá tác động đầy đủ và lấy ý kiến rộng rãi nhằm bảo đảm tính khả thi trước khi ban hành. Ví dụ, quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã ban hành để tước chứng chỉ hành nghề luật sư sẽ có tác động không nhỏ đến quyền lợi của những người được luật sư bảo vệ và quyền hành nghề của luật sư. Do đó, khi ban hành quyết định hành chính cần được khảo sát, đánh giá kỹ lưỡng để tránh tác động lớn ảnh hưởng đến nhiều cá nhân, tổ chức.
Lấy ví dụ trong lĩnh vực đất đai, luật sư Huỳnh Phương Nam cho biết, có những trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định thu hồi đất khi xác định nguồn gốc sử dụng đất có sai phạm. Tuy nhiên, thực tế người dân đã sử dụng và chuyển nhượng qua nhiều lần, và cơ quan nhà nước có thẩm quyền cũng nhiều lần cấp lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. “Nếu chỉ đơn thuần thu hồi thì chỉ giải quyết vấn đề nguồn gốc đất đúng hay sai, còn các mối quan hệ dân sự trong quá trình sử dụng, chuyển nhượng không được giải quyết, và đặc biệt vấn đề trách nhiệm của Nhà nước khi không làm rõ, không thẩm định kỹ khi cấp chứng nhận quyền sử dụng đất ban đầu dẫn đến việc người sau tiếp tục nhận chuyển nhượng, rất dễ dẫn đến khiếu kiện hành chính phức tạp và kéo dài”, luật sư Nam cho biết.
Thực tiễn thi hành án hành chính những năm gần đây cho thấy, tình hình khiếu kiện hành chính diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng, trong đó phần lớn là khiếu kiện hành chính trong lĩnh vực quản lý nhà nước về đất đai. Do đó, việc xem xét thận trọng và đánh giá kỹ tác động của các quyết định hành chính sẽ góp phần hạn chế khiếu kiện kéo dài và khiếu kiện vượt cấp.
Cần nâng tầm nghị định thành luật
Hiện nay, Bộ Tư pháp đang được giao xây dựng dự thảo Nghị định quy định thủ tục ban hành quyết định hành chính nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, phù hợp với Hiến pháp năm 2013 và khắc phục những hạn chế, vướng mắc trong hoạt động ban hành quyết định hành chính. Nghị định hướng tới xây dựng một quy trình quản lý minh bạch, thực hiện mục tiêu “quản trị hiện đại” của các cấp chính quyền, góp phần hoàn thiện pháp luật về ban hành văn bản hành chính, tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho việc ban hành và xử lý quyết định hành chính sau ban hành.
Tuy nhiên, hiện có một số quan điểm đề nghị Bộ Tư pháp nâng tầm nghị định lên thành luật. Ông Trần Thanh Hưng chia sẻ: “Nếu chỉ bó hẹp như dự thảo nghị định hiện nay thì không nhất thiết ban hành vì cái gì cũng phụ thuộc vào luật chuyên ngành, phạm vi rất hẹp. Nghị định ban hành dù hay đến đâu cũng không cao hơn luật, rất khó hiệu quả”.
Theo ông Bùi Công Quang, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức, công vụ, Văn phòng Chính phủ, hiện nay trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra vấn đề tiến tới mô hình quản trị quốc gia hiện đại, không còn là quản lý hành chính thuần túy. Về thủ tục ban hành quyết định hành chính, cần nâng giá trị pháp lý của nghị định lên bằng luật để khả năng điều chỉnh và năng lực thực thi đủ mạnh, phạm vi bao quát hơn, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích của công dân, cá nhân, tổ chức một cách mạnh mẽ và rộng rãi hơn.
