Luật Dân số chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, mang đến nhiều thay đổi quan trọng trong quản lý và thực hiện chính sách dân số tại Việt Nam. Luật này được Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 9, khóa XV, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và thích ứng với xu hướng già hóa dân số.
Quyền và nghĩa vụ của công dân
Theo luật mới, mỗi cặp vợ chồng có quyền quyết định số con, thời gian sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh, phù hợp với điều kiện sức khỏe, kinh tế và xã hội. Đây là điểm khác biệt so với quy định trước đây, vốn khuyến khích mỗi gia đình chỉ nên có từ 1 đến 2 con. Luật cũng quy định rõ trách nhiệm của nhà nước trong việc cung cấp dịch vụ dân số, bao gồm tư vấn, khám sức khỏe sinh sản và hỗ trợ sinh đẻ an toàn.
Bà Nguyễn Thị Kim Liên, đại biểu Quốc hội tỉnh Hải Dương, cho biết: "Luật Dân số 2026 tạo hành lang pháp lý linh hoạt, tôn trọng quyền tự quyết của công dân, đồng thời đảm bảo các mục tiêu quốc gia về dân số và phát triển."
Chính sách hỗ trợ và ưu đãi
Luật mới bổ sung các chính sách hỗ trợ cho người cao tuổi, trẻ em và các nhóm dân số đặc thù. Cụ thể, nhà nước sẽ có chính sách ưu đãi về y tế, giáo dục và an sinh xã hội cho người cao tuổi, nhằm thích ứng với già hóa dân số. Đối với trẻ em, luật tăng cường các biện pháp bảo vệ sức khỏe, dinh dưỡng và phát triển toàn diện. Ngoài ra, các cặp vợ chồng sinh con thứ hai trở lên ở vùng khó khăn được hưởng hỗ trợ tài chính một lần, với mức tối thiểu 2 triệu đồng, theo quy định của Chính phủ.
Theo thống kê của Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình, tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên đã giảm từ 25% năm 2010 xuống còn 18% năm 2025. Luật Dân số 2026 được kỳ vọng sẽ tiếp tục duy trì xu hướng này, đồng thời nâng cao chất lượng dân số.
Quản lý thông tin dân số
Luật quy định việc xây dựng cơ sở dữ liệu dân số quốc gia, kết nối với các cơ sở dữ liệu khác để quản lý hiệu quả. Công dân có trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác khi đăng ký dân số. Việc khai thác thông tin dân số phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Ông Phạm Văn Hùng, chuyên gia nhân khẩu học, nhận định: "Cơ sở dữ liệu dân số quốc gia sẽ là công cụ quan trọng để hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai."
Xử phạt vi phạm
Luật cũng đưa ra các chế tài xử phạt đối với hành vi vi phạm quy định về dân số, như cung cấp thông tin sai lệch, lạm dụng thông tin dân số hoặc cản trở hoạt động dân số. Mức phạt cụ thể sẽ được Chính phủ quy định chi tiết trong các nghị định hướng dẫn thi hành luật.
