Đường dây buôn lậu kim cương bị bóc mẽ khiến thị trường lao đao. Khách hàng mất niềm tin, doanh nghiệp phải đóng cửa để ngăn chặn làn sóng bán tháo. Nhiều tuyến phố từng là “thủ phủ” kinh doanh vàng bạc, đá quý tại TP.HCM nay trở nên trầm lắng. Các cửa hàng kim cương nối tiếp đóng cửa, có nơi ngưng hoạt động mà không có bất kỳ thông báo nào. Theo ghi nhận của VTC News, thị trường kim cương gần như rơi vào trạng thái đóng băng cục bộ.
Tác động mạnh nhất đến niềm tin và hành vi tiêu dùng
Cú sốc lần này tác động mạnh nhất đến niềm tin và hành vi tiêu dùng. Người mua e ngại trước rủi ro về nguồn gốc, chứng thư và khả năng giao dịch, khiến thị trường chững lại. Nhiều cửa hàng cho biết lượng khách mang kim cương đến bán tăng đột biến trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, phần lớn cơ sở kinh doanh chỉ chấp nhận thu mua những sản phẩm do chính mình bán ra trước đây, đồng thời yêu cầu đầy đủ hóa đơn, chứng thư và giấy tờ liên quan.
Bà Nguyễn Thị Mai (ngụ TP.HCM), từng nhiều lần mua kim cương, cho biết bản thân đã cảm nhận những thay đổi của thị trường ngay cả trước khi xảy ra vụ việc. Nhiều năm trước, bà từng mua một viên kim cương gần chợ Bến Thành nhưng sau đó làm mất giấy chứng nhận. Khi mang viên đá đến một cửa hàng trên đường Lê Lai để bán lại, bà bị từ chối. Sau hàng loạt thông tin gần đây, tâm lý của bà càng dè dặt hơn. “Rất lo lắng. Bây giờ dù viên kim cương từ 300 triệu đồng giảm xuống 30 triệu đồng tôi cũng không dám mua”, bà Mai nói.
Hiệu ứng tâm lý lan rộng toàn ngành
Khi niềm tin bị tổn thương, người mua không chỉ e ngại những đơn vị có vấn đề mà còn nghi ngờ cả doanh nghiệp làm ăn bài bản. Hiệu ứng tâm lý lan rộng ra toàn ngành, khiến hoạt động mua bán chững lại. Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng nhận định, vụ án buôn lậu kim cương quy mô lớn đã bộc lộ những khoảng trống trong cơ chế quản lý và tạo ra cuộc khủng hoảng niềm tin trên diện rộng. “Cú sốc từ vụ án buôn lậu kim cương quy mô lớn vừa qua không đơn thuần là một sự việc vi phạm pháp luật thương mại thông thường mà là một cơn địa chấn phơi bày những lỗ hổng trong cơ chế quản trị dòng chảy tài sản cao cấp”, ông nói.
Theo ông Dũng, tác động rõ nhất là sự đóng băng về tâm lý. Thị trường kim cương vốn xây dựng trên niềm tin vào nguồn gốc, chất lượng và tính minh bạch. Khi những yếu tố đó bị đặt dấu hỏi, cả người mua lẫn doanh nghiệp đều thận trọng hơn. Việc các nguồn hàng giá rẻ, không rõ xuất xứ dần bị loại khỏi thị trường sẽ tạo khoảng trống về nguồn cung trong ngắn hạn, nhưng cũng mở ra đợt sàng lọc mạnh mẽ, buộc doanh nghiệp chuẩn hóa hoạt động.
Cán cân cạnh tranh thay đổi
Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng phân tích, cán cân cạnh tranh sẽ thay đổi đáng kể. Những cơ sở kinh doanh phụ thuộc vào nguồn cung trung gian thiếu minh bạch sẽ chịu áp lực lớn khi lợi thế về giá không còn. Ngược lại, doanh nghiệp có chuỗi cung ứng chính ngạch, hệ thống kiểm soát nội bộ và nguồn hàng minh bạch sẽ có nhiều cơ hội mở rộng thị phần. Tuy nhiên, lợi thế này không đến tự động; doanh nghiệp lớn cũng phải chứng minh năng lực cung ứng ổn định, mức giá hợp lý và tránh độc quyền hay găm hàng.
“Sự thận trọng đột biến của người tiêu dùng đối với các sản phẩm xa xỉ có giá trị lớn sau cú sốc này vừa là áp lực thanh lọc nghiệt ngã, vừa là cơ hội mang tính lịch sử cho các doanh nghiệp kinh doanh minh bạch”, ông Dũng nhận định. Chi phí để doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc hàng hóa, đầu tư hệ thống truy xuất và kiểm định độc lập sẽ tăng lên, nhưng đổi lại, họ có cơ hội xây dựng niềm tin bền vững với khách hàng.
Không nên xem kim cương là tài sản đầu tư cốt lõi
Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Cố vấn tài chính cấp cao Công ty CP Tư vấn Đầu tư và Quản lý tài sản FIDT, cho rằng điều bị ảnh hưởng mạnh nhất không phải là giá trị nội tại của kim cương mà là niềm tin và hành vi tiêu dùng. Cần tách bạch tác động tâm lý với các yếu tố cấu trúc vốn có. Giá cả và thanh khoản của kim cương từ trước đã chịu ảnh hưởng bởi sự cạnh tranh của kim cương nhân tạo, nhu cầu suy giảm, thị trường thiếu giá tham chiếu và chưa có sàn giao dịch phổ biến. Vụ việc khiến những khó khăn sẵn có trở nên rõ nét hơn.
Bà Hương cho rằng trong ngắn hạn, người tiêu dùng sẽ kéo dài thời gian cân nhắc, quan tâm nhiều hơn đến hóa đơn, chứng thư kiểm định, nguồn gốc và chính sách thu mua lại. “Với người đang sở hữu kim cương, mối lo lớn hơn thường là khả năng bán lại. Liệu có nơi nào chịu mua với mức giá hợp lý hay không là câu hỏi nhức nhối”, bà Hương nói. Bà khuyến nghị không nên xem kim cương là tài sản đầu tư cốt lõi, mà chỉ nên là tài sản thay thế, chiếm tỷ trọng nhỏ trong danh mục, dành cho người hiểu cách định giá và chấp nhận thanh khoản thấp.
Doanh nghiệp vào cuộc cạnh tranh khốc liệt
Theo các chuyên gia, tác động lớn nhất nằm ở cách thị trường vận hành. Người tiêu dùng thận trọng hơn, doanh nghiệp buộc phải cạnh tranh bằng sự minh bạch thay vì chỉ dựa vào thương hiệu. Trước đây, khách hàng chọn sản phẩm dựa vào thương hiệu, vị trí cửa hàng hoặc lời tư vấn. Sau cú sốc, người mua đặt nhiều câu hỏi hơn về nguồn gốc, giấy tờ, khả năng bán lại và điều kiện giao dịch. Đây là sự thay đổi cần thiết để thị trường chuyên nghiệp hơn. Người mua không chỉ mua viên đá có giá trị vật chất mà còn mua sự bảo đảm về khả năng giao dịch trong tương lai.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp kinh doanh kim cương đang đối mặt với bài toán vừa duy trì niềm tin, vừa đảm bảo thanh khoản trong bối cảnh nhiều người có tâm lý bán ra. Ông Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng quá trình sàng lọc sẽ tạo ra lợi thế cho doanh nghiệp có quản trị tốt, nguồn hàng rõ ràng và quy trình minh bạch. “Những doanh nghiệp kinh doanh chính trực, có chữ ‘TRỌNG’ đạo đức làm cốt lõi vận hành sẽ biến sự thận trọng của khách hàng thành lợi thế tuyệt đối”, ông nói.
Cần xây dựng hệ thống quản lý đồng bộ
Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng đề xuất xây dựng hệ thống quản lý đồng bộ đối với tài sản giá trị cao, trong đó việc định danh, truy xuất nguồn gốc và giám sát lưu thông phải được thực hiện bằng công nghệ thay vì chỉ dựa trên hồ sơ giấy. “Để giảm thiểu rủi ro cho người mua và xây dựng lại hệ sinh thái thị trường lành mạnh trong dài hạn, thị trường tài sản cao cấp Việt Nam cần một cuộc lột xác triệt để về mặt tư duy thể chế”, ông nói. Việc luật hóa hệ thống định danh số cho từng sản phẩm quý hiếm sẽ hạn chế tình trạng mập mờ về nguồn gốc ngay từ khâu phân phối. Cần hình thành cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý và tổ chức thẩm định độc lập để kiểm soát hàng hóa từ cửa khẩu đến thị trường nội địa.
Ông Dũng cũng cho rằng doanh nghiệp phải coi minh bạch là chuẩn mực văn hóa trong kinh doanh, không chỉ để đáp ứng yêu cầu thanh tra. Cú sốc lần này đang khiến thị trường kim cương chuyển từ cạnh tranh dựa vào thương hiệu và cảm tính sang giai đoạn người mua quan tâm nhiều hơn đến thông tin và khả năng kiểm chứng. Đây là giai đoạn khó khăn nhưng cũng là thời điểm để thị trường tự điều chỉnh. Những đơn vị tạo dựng niềm tin bằng năng lực thực chất sẽ trụ lại, trong khi mô hình thiếu minh bạch gặp nhiều thách thức.
Theo các chuyên gia, khủng hoảng niềm tin không thể giải quyết bằng chương trình khuyến mại hay cam kết đơn lẻ. Thị trường cần cơ chế quản lý minh bạch hơn, trong đó quyền lợi người tiêu dùng được bảo vệ bằng quy định rõ ràng thay vì chỉ dựa vào uy tín thương hiệu.
