Những kẻ buôn bán hàng "độc" luôn xây dựng cho mình một vẻ ngoài xa hoa, lịch lãm và một lớp vỏ bọc tưởng chừng như bất khả xâm phạm. Việc cơ quan chức năng Nam Phi bắt giữ các đối tượng buôn bán động vật hoang dã quý hiếm không chỉ gây xôn xao trên mạng xã hội mà còn làm rúng động cả giới buôn hàng "độc". Qua những phân tích từ các cá nhân am hiểu và dữ liệu tích lũy lâu dài, có thể thấy những biến chuyển đáng chú ý trong hoạt động của giới này. Bài viết này nhằm làm rõ thêm một số vấn đề thực tiễn, giúp cơ quan chức năng tìm ra các phương án khả thi trong cuộc chiến chống buôn lậu động vật quý hiếm và các chế phẩm có nguồn gốc từ châu Phi.
Tình hình buôn lậu và thủ đoạn mới
Theo thông tin từ Cục Hải quan, từ năm 2022 đến nay, đơn vị này đã phối hợp với các cơ quan hải quan cấp tỉnh và một số cơ quan chức năng khác phát hiện 12 vụ việc liên quan đến buôn lậu sừng tê giác và ngà voi. Hầu hết các vụ đều được phát hiện và bắt giữ tại Cảng hàng không Nội Bài (Hà Nội) và cảng Lạch Huyện (Hải Phòng). Tuy nhiên, từ năm 2025 đến nay, chưa phát hiện thêm vụ việc nào mới. Các báo cáo phân tích cho thấy thủ đoạn đưa hàng qua nhiều quốc gia trung chuyển nhằm che giấu nguồn gốc xuất xứ vẫn được sử dụng hiệu quả. Trong số 6 vụ việc gần đây nhất, có 5 vụ các đối tượng đưa hàng quá cảnh qua Qatar, Thái Lan, UAE, Hàn Quốc, Singapore và Trung Quốc. Đáng chú ý, các lô hàng này không có xuất xứ từ Nam Phi mà chỉ từ các nước láng giềng như Angola, Nigeria hay Ethiopia.
Thủ đoạn tinh vi hơn
Khác với trước đây, thay vì vận chuyển nguyên con hổ hoặc bộ xương sư tử, giới buôn lậu hiện nay đã nấu xương động vật thành cao, cắt thành từng khúc nhỏ và chia vào nhiều thùng hàng khác nhau để quá cảnh bất hợp pháp. Việc này khiến cho các phương tiện phát hiện như máy soi hay chó nghiệp vụ trở nên kém hiệu quả. Một cán bộ hải quan có thâm niên tại Hải Phòng cho biết, các đối tượng không còn tập trung hàng vào một container mà cắt rời, xé lẻ và chia nhỏ hàng vào nhiều container khác nhau. Khi về đến điểm tập kết, các khúc ngà voi được gắn lại với nhau nhờ các ký tự đã đánh dấu trước đó, khiến việc phát hiện trở nên khó khăn hơn.
Vai trò của Angola và các quốc gia trung chuyển
Thông tin từ Cục Hải quan cho thấy, Angola đang trở thành một nguồn cung cấp hàng "độc" chính. Trong số các tên tuổi gắn với chữ "Nam Phi" nhưng hoạt động tại Angola, có thể kể đến Th "victor" hay đàn em H "Nam Phi". Trong số 6 vụ việc gần nhất từ năm 2023, có 3 vụ buôn lậu sừng tê giác và ngà voi có xuất xứ từ Angola, trung chuyển qua Singapore, Qatar, UAE và Hàn Quốc. Vụ việc lớn nhất được phát hiện vào ngày 20/3/2023 tại cảng Nam Hải Đình Vũ (Hải Phòng) với 7,6 tấn ngà voi giấu trong container. Tuy nhiên, trong số các vụ việc bị phát hiện, chỉ có duy nhất vụ tại cảng Tiên Sa (Đà Nẵng) có báo cáo tiến độ xử lý, còn lại hơn chục vụ chưa thấy báo cáo.
Những thách thức trong công tác phòng chống
Phát biểu tại chiến dịch truyền thông đưa Việt Nam khỏi chuỗi cung ứng ngà voi bất hợp pháp toàn cầu (ngày 13/2/2025), ông Chu Ngọc Quân, Phó Giám đốc Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam, cho biết: "Voi châu Á và voi châu Phi đều được CITES bảo vệ ở mức cao nhất. Tại Việt Nam, loài thú này cũng được đưa vào Nhóm I Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Tuy nhiên, điều này cũng phản ánh thực trạng voi là một trong những loài bị săn bắt nhiều nhất toàn cầu. Việt Nam là một trong các quốc gia tích cực trong điều tra, truy tố, xét xử tội phạm vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã. Năm 2023 và 2024, các lực lượng chức năng đã bắt giữ hàng chục tấn ngà voi nhập khẩu trái phép". Tuy nhiên, từ sau năm 2024, hầu như không có vụ việc mới nào được phát hiện, cho thấy công tác ngăn chặn đã phát huy hiệu quả (?).
Những khó khăn trong xử lý
Theo một nguyên lãnh đạo phòng chống buôn lậu thuộc Cục Cảnh sát Kinh tế (C74 trước đây), các đường dây buôn lậu vẫn tiếp tục hoạt động, gửi lời mời chào tới các "thượng đế" ở Việt Nam. Hàng hóa được nấu thành cao vẫn được biếu tặng hoặc buôn bán chìm nổi trong "chợ đen". Một cán bộ có thâm niên từ Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về buôn lậu chia sẻ: "Cuộc chiến với tội phạm buôn hàng 'độc' là cuộc đua không có hồi kết. Nếu chúng tôi dừng lại, những kẻ buôn lậu với thủ đoạn ngày càng tinh vi sẽ vượt lên". Do đó, việc làm rõ các thủ đoạn mới, tập trung triệt phá đường dây và tăng cường hợp tác quốc tế là rất cần thiết.
Phương thức mới: Đưa người sang châu Phi lựa chọn động vật
Khảo sát thực tế cho thấy, hiện nay việc mua bán các sản phẩm từ động vật hoang dã châu Phi đang được thực hiện theo phương thức mới: đưa người sang Nam Phi hoặc Angola để lựa chọn động vật, sau khi xử lý, thành phẩm được chuyển về Việt Nam hoặc trung chuyển qua nước thứ ba. Điều này khiến việc phân tích rủi ro của cán bộ an ninh, hải quan bị qua mặt. Hàng hóa đã nấu thành cao rất khó phát hiện bằng chó nghiệp vụ hay máy soi chiếu. Như một người từng đi Nam Phi chia sẻ: "Cao hổ thì đi đường hàng không, nanh vuốt thì đi đường biển". Đây là thực tế cần được xem xét để có phương án phòng chống hiệu quả.
Nguy cơ Việt Nam trở thành nước trung chuyển
Hiện nay, hàng "độc" được giấu trong các container bằng thủ đoạn mới, quá cảnh tại các cảng biển quốc tế của Việt Nam, rất khó bị phát hiện và xử lý do tính nhạy cảm và nhiều thủ tục ràng buộc. Nguy cơ Việt Nam trở thành nước trung chuyển các sản phẩm từ động vật hoang dã quý hiếm là hiện hữu. Để xử lý vấn đề này, cần sự phối hợp đồng bộ từ nhiều quốc gia, cùng với việc đầu tư hơn nữa vào công tác nắm bắt tình hình và phát hiện các đường dây từ nước ngoài. Hầu hết các đối tượng buôn bán động vật hoang dã đều là những người có tên tuổi ở nước ngoài, không phải người được thuê để nhận hàng hay gánh tội.
Vấn đề xử lý hình sự và kinh tế
Một thực tế đáng lo ngại là trong các vụ việc bị xử lý, các mặt hàng "độc" không được coi là hàng hóa, không được mua bán nên không thể xác định chính xác giá trị vật chất. Do đó, việc mua bán sừng tê giác, ngà voi, cao hổ... hầu hết chỉ bị xử lý ở hành vi, còn trách nhiệm kinh tế thì các đối tượng không phải chịu hoặc bị phạt một khoản rất nhỏ so với lợi nhuận thu được. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường chế tài đủ sức răn đe.
Cuộc chiến chống buôn lậu động vật hoang dã là một cuộc đua dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia. Việc nhận diện và đối phó với những thủ đoạn tinh vi mới là chìa khóa để bảo vệ các loài động vật quý hiếm khỏi nguy cơ tuyệt chủng.
