Chiều 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) đã đề xuất nhiều nội dung quan trọng, đặc biệt là cơ chế kiểm soát quyền lực công nghệ, trách nhiệm của AI và nguyên tắc một lần khai báo.
Bổ sung cơ chế kiểm soát quyền lực công nghệ
ĐBQH Trần Mạnh Huy (đoàn TP. Đà Nẵng) bày tỏ tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Hải quan. Theo ông, dự thảo đã mở ra bước chuyển biến quan trọng từ quản lý hồ sơ sang quản lý dữ liệu, từ kiểm tra dàn trải sang quản lý rủi ro, từ xử lý thủ công sang hải quan số và trí tuệ nhân tạo.
Ông Huy nhấn mạnh: “Điều cần bổ sung không phải là thêm công nghệ mà là cơ chế kiểm soát quyền lực công nghệ”. Đại biểu đề nghị 3 nhóm chỉnh lý:
- Mọi quyết định bất lợi được hỗ trợ bởi AI phải có người có thẩm quyền xem xét và chịu trách nhiệm. Người khai hải quan cần được biết mức độ tuân thủ, được sửa dữ liệu sai và yêu cầu đánh giá lại.
- Điều 16a về thương mại điện tử và Điều 16b về kiểm định phải rõ trách nhiệm. Trách nhiệm của nền tảng phải đi theo mức độ kiểm soát giao dịch. Dữ liệu chỉ được thu thập trong phạm vi cần thiết. Kiểm định phải có giới hạn, giá trị, kết quả và cơ chế giải phóng hàng có bảo đảm, tránh biến một công cụ quản lý thành điểm nghẽn logistics.
- Luật phải xác lập nguyên tắc một lần khai báo. Dữ liệu đã có trong cơ quan Nhà nước phải được dùng lại. Khi hệ thống lỗi hoặc dữ liệu giữa các cơ quan không thống nhất, doanh nghiệp không thể trở thành bên gánh nặng chịu toàn bộ chi phí.
Đại biểu Huy cũng đề nghị Chính phủ cam kết lộ trình và nguồn lực cụ thể cho ngày luật có hiệu lực, duy trì hỗ trợ đa kênh cho người khuyết tật, người cao tuổi, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và người dân vùng biên giới.
Lo ngại AI đẩy doanh nghiệp từ 'luồng xanh' sang 'luồng đỏ'
ĐBQH Vương Quốc Thắng (đoàn TP. Đà Nẵng) đánh giá cao sự chuẩn bị công phu của cơ quan soạn thảo và cơ bản tán thành các nội dung trong tờ trình của Chính phủ, báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Tuy nhiên, ông chỉ ra rằng dự thảo Luật đang thiếu vắng các nguyên tắc pháp lý về quản trị AI và bảo vệ quyền lợi người khai hải quan.
“AI vận hành trên thuật toán và dữ liệu đầu vào, nếu dữ liệu sai lệch hoặc thuật toán gặp lỗi, hệ thống hoàn toàn có thể hạ mức độ tuân thủ của một doanh nghiệp uy tín, đẩy họ từ 'luồng xanh' sang 'luồng đỏ', gây thiệt hại nghiêm trọng về chi phí lưu kho bãi và thời gian thông quan”, ông Thắng cảnh báo. Đặc biệt, với thực phẩm, việc thông quan chậm có thể làm hỏng sản phẩm.
Ông Thắng kiến nghị bổ sung vào Điều 17a hai nguyên tắc: thứ nhất, bắt buộc có cơ chế kiểm thử, lưu vết thuật toán và không được dùng quyết định hoàn toàn tự động của AI để xử lý vi phạm hành chính hoặc áp dụng biện pháp bất lợi mà không có sự kiểm tra của cán bộ hải quan; thứ hai, quy định rõ trách nhiệm của cơ quan hải quan trong việc xác minh tính chính xác của dữ liệu, thiết lập cơ chế đối thoại, giải trình trực tuyến cho phép người khai bổ sung thông tin trước khi hạ bậc đánh giá.
Kiểm định hải quan cần luật hóa căn cứ và cơ chế bồi hoàn
Về kiểm định hải quan, ông Thắng đề nghị luật hóa các căn cứ cụ thể xác định hàng hóa bắt buộc phải kiểm định; quy định rõ thời hạn và cơ chế bồi hoàn chi phí phát sinh cho doanh nghiệp nếu cơ quan hải quan kiểm định sai hoặc chậm trễ kết quả, đúng tinh thần kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Đại biểu Huy nhấn mạnh: “Hải quan số không được đo bằng số biểu mẫu đã đưa lên mạng, phải đo bằng thời gian hàng được giải phóng, số dữ liệu không còn phải khai lại, số cuộc kiểm tra được giảm và tỉ lệ gian lận được phát hiện chính xác. Một đạo luật hải quan số phải đồng thời là đạo luật về trách nhiệm số, cạnh tranh công bằng và khả năng tiếp cận của mọi người”.
