Đang đứng loay hoay trước cổng cơ quan, tôi hơi giật mình khi nghe tiếng gọi tên mình. Quay đầu lại, một gương mặt cũ hiện ra – người bạn từng ở gần nhà tôi. Khoảng những năm 2000, hai đứa mất liên lạc. Nghe nói nhà cậu ấy bị giải tỏa cùng một khoản tiền đền bù kếch xù. Tôi không thể nhớ rõ đơn giá đền bù tính trên diện tích đất thời điểm đó, nhưng câu chuyện về những gia đình nông dân bỗng chốc thành phú hộ từng là đề tài bàn tán khắp làng.
Những câu chuyện từ làng Vòng và bài học đầu tiên
Cách đây hơn 20 năm, Làng Vòng – một làng nghề nổi tiếng với nghề làm cốm – bị thu hồi phần lớn diện tích đất nông nghiệp để xây dựng khu đô thị và Cụm Tiểu thủ công nghiệp, quận Cầu Giấy (cũ). Nếu bỏ qua chuyện mất đất canh tác hay đất ở thì câu chuyện rôm rả nhất là nhiều gia đình nông dân trở thành phú hộ chỉ sau một đêm. Có gia đình mua ngay một chiếc ô-tô, có gia đình xây hẳn biệt thự 3-4 tầng, nổi bật giữa làng ven thị thành.
Nhưng rồi người ta vẫn cứ nói mãi về chuyện đền bù sao cho hợp lý. Đâu mới là đích đến cuối cùng của tái định cư? Hai ly cà-phê đặt xuống bàn, câu chuyện của hai người bạn cũ rả rích theo giọt cà-phê chảy chậm. Gia đình cậu ấy mua mảnh đất mới, xa hơn một chút về phía ngoại thành. Nhưng ở thời điểm đó cũng có rất nhiều người ở lại. Một gia đình vốn quen làm ăn từ mảnh ruộng bỗng phải quản lý một khoản tiền lớn trong thời gian ngắn. Cụm từ “Chắc mới nhận tiền đền bù” từng được dành hẳn cho một giới riêng.
Khi “cục tiền” vơi dần và nghề cũ mất đi
Chỉ vài năm sau ngày nhận tiền đền bù, không ít gia đình đều có những thay đổi mới. Nghề cũ, chủ yếu dựa vào nông nghiệp, mất đi trong khi vẫn chưa có nghề mới. “Cục tiền” mỗi lúc một vơi đi vì con cái hoang phí, thậm chí nghiện ngập. Nhà cửa, xe cộ cứ thế dần phải bán đi. Nhiều người từ chỗ có đất, có nghề, trở thành tay trắng. Chính những câu chuyện như thế khiến yêu cầu bảo đảm sinh kế trở nên có ý nghĩa hơn bao giờ hết.
Thực tế cho thấy, việc giao nhà và giao tiền chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định cuộc sống. Đây là điều gần như không thay đổi qua các thời kỳ, dù tính chất của những cuộc thu hồi đất đã khác trước. Yêu cầu bảo đảm sinh kế là một mục tiêu rất khó, đòi hỏi những cách làm khác với trước.
Định hướng mới từ Nghị quyết 21-NQ/TW
Tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW (ngày 28/7/2026) về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan. Trên cơ sở đó, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Nhà nước bảo đảm cải thiện chỗ ở, sinh kế của người có đất thu hồi.” Đây là tín hiệu quan trọng, cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy đền bù đơn thuần sang bảo đảm cuộc sống lâu dài cho người dân.
Theo các chuyên gia, để sinh kế bền vững, cần kết hợp nhiều giải pháp: đào tạo nghề, hỗ trợ vốn sản xuất, tạo việc làm tại chỗ, và xây dựng cộng đồng tái định cư có đầy đủ hạ tầng xã hội. Những mô hình thành công cho thấy, nếu người dân được tham gia vào quá trình quy hoạch và có tiếng nói trong việc sử dụng quỹ đất, tỷ lệ ổn định sau tái định cư sẽ cao hơn.
Kết thúc có hậu từ một câu chuyện thực tế
Giờ làm việc đã đến, chúng tôi nắm chặt tay cùng số điện thoại trao đi. Nhìn khuôn mặt rạng rỡ của người bạn cũ, có vẻ như con đường ổn định của gia đình cậu ấy không có quá nhiều sóng gió. Số tiền đền bù hồi đó chỉ là một phần trên một chặng đường dài. Căn nhà mới khép lại hành trình di dời. Một sinh kế bền vững thật sự mở ra cuộc sống mới. Câu chuyện của cậu ấy là minh chứng rằng, nếu được hỗ trợ đúng cách, người dân không chỉ vượt qua cú sốc mất đất mà còn xây dựng được tương lai tốt đẹp hơn.
