Những ngày gần đây, mạng xã hội quốc tế lan truyền thông tin các nhà khoa học Australia phát hiện dấu vết ADN của con người trong một thiên thạch có niên đại hơn 2 tỷ năm. Bài đăng còn cho rằng phát hiện này có thể chứng minh sự sống không bắt nguồn từ Trái Đất, mở ra khả năng "viết lại lịch sử tiến hóa của loài người". Tuy nhiên, thông tin hoàn toàn sai lệch so với nghiên cứu khoa học thực tế.
Nguồn gốc của tin giả
Câu chuyện bắt nguồn từ thiên thạch Murchison, rơi xuống bang Victoria (Australia) vào năm 1969. Đây là một trong những thiên thạch nổi tiếng nhất lịch sử khoa học, được các nhà nghiên cứu về nguồn gốc sự sống coi là "kho báu". Qua hơn nửa thế kỷ, Murchison liên tục được phân tích bằng công nghệ hiện đại, mang lại hàng loạt phát hiện quan trọng về hóa học tiền sinh học.
Các nhà khoa học đã tìm thấy trong thiên thạch này hàng chục loại amino acid, nhiều hợp chất hữu cơ phức tạp, các loại đường như ribose và đặc biệt là những nucleobase gồm adenine, guanine, cytosine, thymine và uracil. Đây là những thành phần hóa học tạo nên ADN và ARN của mọi sinh vật trên Trái Đất.
Đánh tráo khái niệm: từ "building blocks" thành "human DNA"
Điểm mấu chốt là sự khác biệt giữa "các thành phần cấu tạo nên ADN" (building blocks of DNA) và "ADN người". Cụm từ đầu tiên đã bị biến thành cụm từ thứ hai chỉ bằng một thay đổi nhỏ về ngôn từ. Một phân tử ADN hoàn chỉnh là cấu trúc cực kỳ phức tạp, được tạo thành từ hàng triệu hoặc hàng tỷ nucleobase liên kết với nhau theo một trình tự xác định. Việc tìm thấy một vài "viên gạch" cấu tạo nên ADN không đồng nghĩa với việc tìm thấy chính phân tử ADN, càng không thể suy diễn thành ADN của con người.
Đây là kiểu bóp méo thông tin phổ biến trong các tin giả về khoa học. Người đọc vốn không quen với thuật ngữ sinh học phân tử rất dễ hiểu rằng nếu thiên thạch chứa các thành phần tạo nên ADN thì đồng nghĩa bên trong đã tồn tại ADN hoàn chỉnh hoặc dấu vết của sinh vật. Thực tế không phải như vậy.
Phản bác từ góc nhìn tiến hóa và hóa học
Ngay cả xét trên khía cạnh tiến hóa, tuyên bố "ADN người trong thiên thạch 2 tỷ năm tuổi" cũng không đứng vững. Con người hiện đại mới xuất hiện khoảng 300.000 năm trước. Trong khi đó, cách đây khoảng 2 tỷ năm, Trái Đất mới chỉ tồn tại những sinh vật đơn bào đơn giản. Động vật, thực vật, khủng long hay con người đều còn cách thời điểm đó hàng tỷ năm tiến hóa.
Không chỉ vậy, ADN là một phân tử tương đối kém bền trước bức xạ vũ trụ, nhiệt độ và các phản ứng hóa học. Trong môi trường không gian kéo dài hàng tỷ năm, khả năng một phân tử ADN hoàn chỉnh còn tồn tại gần như không thể xảy ra. Chính vì vậy, nếu một phòng thí nghiệm nào đó bất ngờ công bố phát hiện "ADN người" trong thiên thạch, phản ứng đầu tiên của cộng đồng khoa học sẽ là kiểm tra xem mẫu vật có bị nhiễm bẩn trong quá trình thu thập, bảo quản hay phân tích hay không.
Đó cũng là lý do mọi nghiên cứu về thiên thạch đều dành rất nhiều công sức để loại bỏ nguy cơ nhiễm mẫu từ Trái Đất. Các nhóm nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp phân tích đồng vị, so sánh thành phần hóa học và kiểm soát quy trình phòng thí nghiệm nhằm chứng minh rằng các hợp chất hữu cơ phát hiện được thực sự có nguồn gốc ngoài Trái Đất.
Giá trị thực sự của nghiên cứu về thiên thạch Murchison
Những nghiên cứu này không nhằm chứng minh con người đến từ vũ trụ. Điều mà chúng thực sự hướng tới là giải đáp một câu hỏi lớn hơn: liệu những nguyên liệu hóa học cần thiết để hình thành sự sống có phổ biến trong vũ trụ hay không. Các phát hiện về Murchison vẫn được đánh giá là vô cùng quan trọng. Việc tìm thấy amino acid, nucleobase và nhiều hợp chất hữu cơ khác cho thấy các "viên gạch" hóa học của sự sống có thể được tạo ra ngay trong không gian và được các thiên thạch mang đến những hành tinh non trẻ như Trái Đất cách đây hàng tỷ năm.
Phát hiện này góp phần củng cố giả thuyết rằng vật chất tiền sinh học không chỉ tồn tại trên Trái Đất mà còn có thể phân bố rộng rãi trong Hệ Mặt Trời và thậm chí trên quy mô thiên hà. Tuy nhiên, khoảng cách giữa việc có các hợp chất hữu cơ và việc hình thành một tế bào sống vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất của khoa học hiện đại. Không một nghiên cứu nào kết luận rằng sự sống có nguồn gốc ngoài Trái Đất. Cũng không có công trình nào khẳng định loài người đến từ thiên thạch.
Công thức quen thuộc của tin giả khoa học
Khi câu chuyện được đưa lên mạng xã hội, nhiều chi tiết quan trọng đã bị lược bỏ. Những cụm từ như "could change everything", "if true" hay "some experts say" được thêm vào để tạo cảm giác đây là một phát hiện mang tính cách mạng, trong khi không dẫn bất kỳ nghiên cứu bình duyệt nào chứng minh cho tuyên bố về ADN người. Đó là công thức quen thuộc của nhiều tin giả khoa học: lấy một nghiên cứu có thật, thay đổi một vài thuật ngữ chuyên môn, rồi gắn thêm những suy diễn vượt xa kết luận của chính tác giả nghiên cứu.
Trong trường hợp này, điều có thật là các thiên thạch chứa nhiều hợp chất hữu cơ và các thành phần cấu tạo nên ADN, giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về hóa học tiền sinh học và nguồn gốc sự sống. Điều không có thật là việc phát hiện ADN người trong thiên thạch hay bằng chứng cho thấy con người có nguồn gốc từ ngoài Trái Đất. Khoảng cách giữa hai nhận định ấy tưởng như chỉ là vài từ ngữ, nhưng về mặt khoa học, đó là khoảng cách giữa một kết quả nghiên cứu được kiểm chứng trong nhiều thập kỷ và một tin giả được tạo ra để thu hút hàng triệu lượt chia sẻ trên mạng xã hội.
