Cho đến nay, cuộc đua vào vị trí Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc (LHQ) đã có 7 ứng cử viên chính thức tuyên bố tham gia. Trong số này, nhiều gương mặt giàu kinh nghiệm đến từ khu vực Mỹ Latin và châu Phi, bao gồm Michelle Bachelet (Chile), Maria Fernanda Espinosa (Ecuador), Rafael Grossi (Argentina), Rebeca Grynspan (Costa Rica), Carolyn Rodrigues-Birkett (Guyana), Macky Sall (Senegal) và mới nhất là ông Olara Otunnu, Phó Tổng Thư ký LHQ, từng giữ cương vị Đại diện đặc biệt về trẻ em và xung đột vũ trang. Mỗi ứng viên mang một tầm nhìn riêng, nhưng tất cả đều thống nhất một điểm chung: LHQ cần được cải cách mạnh mẽ để thích ứng với môi trường quốc tế mới.
Cơ chế lựa chọn Tổng Thư ký: Quyền lực của 5 nước lớn
Tuy nhiên, năng lực và tầm nhìn của các ứng viên mới chỉ là một phần của cuộc đua. Điều quan trọng không kém nằm ở cơ chế lựa chọn Tổng Thư ký, nơi 5 nước Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an (HĐBA) nắm quyền phủ quyết. Theo quy định hiện hành, một ứng viên muốn chiến thắng phải giành ít nhất 9/15 phiếu ủng hộ từ các thành viên HĐBA và không bị bất kỳ thành viên thường trực nào phủ quyết. Điều này khiến cuộc bầu chọn không chỉ là sự cạnh tranh giữa các cá nhân, mà còn là cuộc “hiệp thương” phức tạp giữa các cường quốc với những lợi ích địa chính trị khác nhau.
Minh bạch hơn nhưng quyền quyết định vẫn thuộc về các nước lớn
Thực tế cho thấy, mặc dù quy trình lựa chọn Tổng Thư ký LHQ những năm gần đây đã minh bạch hơn thông qua các cuộc đối thoại công khai với 193 quốc gia thành viên, nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn chịu ảnh hưởng rất lớn từ sự đồng thuận giữa các nước lớn. Vì vậy, người chiến thắng không nhất thiết là người có chương trình hành động nổi bật nhất, mà phải là người có khả năng được các cường quốc chấp nhận. Đây cũng là giới hạn lớn nhất của cơ chế quản trị LHQ hiện nay và là nguyên nhân khiến nhiều quyết sách của tổ chức này thường rơi vào tình trạng bế tắc khi lợi ích giữa các nước lớn xung đột.
Yếu tố khu vực và giới tính: Cơ hội cho Mỹ Latin và nữ Tổng Thư ký đầu tiên
Một điểm đáng chú ý khác là yếu tố cân bằng khu vực và giới tính. Sau nhiều thập niên, Mỹ Latin được xem là khu vực có nhiều cơ hội nhất để giành vị trí Tổng Thư ký theo thông lệ luân phiên không chính thức. Đồng thời, ngày càng nhiều quốc gia bày tỏ mong muốn LHQ lần đầu tiên có một nữ Tổng Thư ký. Nếu điều này trở thành hiện thực, đây sẽ không chỉ là bước tiến về bình đẳng giới mà còn mang ý nghĩa biểu tượng đối với một tổ chức luôn đề cao các giá trị bao trùm và đại diện.
Thách thức với người kế nhiệm ông Guterres
Tuy nhiên, dù người được lựa chọn làm người đứng đầu LHQ sắp tới là ai, những thách thức phía trước vẫn vô cùng nặng nề. Người kế nhiệm ông Antonio Guterres sẽ phải “chèo lái” một LHQ đang đối mặt khó khăn tài chính, bộ máy cồng kềnh, hiệu quả hoạt động bị đặt dấu hỏi và niềm tin của nhiều quốc gia thành viên suy giảm. Quan trọng hơn, phải làm sao để đưa LHQ trở lại vị trí trung tâm trong giải quyết các vấn đề toàn cầu, trong khi cạnh tranh ảnh hưởng và quyền lực giữa các nước lớn có khi lấn át tinh thần hợp tác đa phương.
Vai trò của Tổng Thư ký trong bối cảnh thế giới biến động
Điều thế giới cần ở vị Tổng Thư ký LHQ mới không chỉ là một nhà ngoại giao khéo léo hay một chính trị gia nhiều kinh nghiệm, mà phải là người đủ bản lĩnh để duy trì đối thoại ngay cả khi các bên bất đồng sâu sắc, đủ uy tín để tập hợp sự đồng thuận giữa các quốc gia có lợi ích khác nhau và đủ quyết tâm để thúc đẩy cải cách, nâng cao hiệu quả hoạt động của LHQ. Trong bối cảnh các cuộc xung đột ngày càng phức tạp và những thách thức xuyên biên giới liên tục gia tăng, vai trò của Tổng Thư ký không còn đơn thuần là điều hành bộ máy hành chính, mà phải trở thành người kết nối, trung gian và kiến tạo lòng tin.
Thế giới khác biệt so với năm 2017
Thế giới ngày nay khác rất nhiều so với thời điểm Tổng Thư ký sắp mãn nhiệm Antonio Guterres nhậm chức nhiệm kỳ đầu tiên năm 2017. Xung đột quân sự Nga - Ukraine chưa có dấu hiệu chấm dứt, chiến sự tại Trung Đông tiếp tục leo thang, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, trong khi biến đổi khí hậu, bất bình đẳng kinh tế, khủng hoảng nợ, an ninh năng lượng và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thách thức vượt khỏi khả năng giải quyết của từng quốc gia. Chính trong bối cảnh đó, vai trò điều phối, trung gian và thúc đẩy hợp tác quốc tế của LHQ càng trở nên cần thiết, nhưng cũng đồng thời bộc lộ nhiều giới hạn.
Cuộc đua mang ý nghĩa vượt khỏi bầu cử nhân sự
Cuộc đua vào “ghế nóng” LHQ vì thế mang ý nghĩa vượt khỏi một cuộc bầu cử nhân sự thông thường. Đây là cuộc lựa chọn về tương lai của chủ nghĩa đa phương, về khả năng duy trì một trật tự quốc tế dựa trên luật pháp và đối thoại trong một thế giới ngày càng phân cực. Người kế nhiệm ông Antonio Guterres sẽ phải chứng minh rằng LHQ vẫn là diễn đàn trung tâm để các quốc gia tìm kiếm tiếng nói chung, thay vì để những khác biệt tiếp tục đẩy thế giới vào vòng xoáy đối đầu. Quan trọng hơn, cần thúc đẩy chủ nghĩa đa phương cũng như hòa bình, hợp tác và phát triển của cộng đồng quốc tế trong tương lai.
Theo tác giả Phạm Dương.
