Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Minh Hằng đã nêu rõ sứ mệnh mới của ngành ngoại giao trong giai đoạn phát triển đất nước, với trọng tâm là phát huy vai trò tiên phong, trọng yếu và thường xuyên đóng góp vào các mục tiêu tăng trưởng. Đây là tinh thần xuyên suốt của Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33, diễn ra với chủ đề “Phát huy vai trò tiên phong và thực hiện nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của đối ngoại Việt Nam trong kỷ nguyên mới”. Hội nghị là dịp để toàn ngành thống nhất nhận thức, đổi mới tư duy và xác định nhiệm vụ, giải pháp hành động cao, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.
Sứ mệnh mới của ngành Ngoại giao
Thế giới đang chuyển biến nhanh, sâu sắc và khó lường, với cạnh tranh chiến lược, địa kinh tế và công nghệ ngày càng gay gắt. Bảo hộ thương mại, kiểm soát đầu tư và công nghệ gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc. Đồng thời, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và năng lượng mở ra không gian phát triển mới. Đại hội XIV yêu cầu xây dựng nền ngoại giao toàn diện, hiện đại, chuyên nghiệp, coi hội nhập quốc tế là phương thức huy động nguồn lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Ngành ngoại giao không chỉ giữ vững môi trường hòa bình, ổn định mà còn phải mở ra cục diện mới thuận lợi cho phát triển, mở rộng không gian và nâng cao năng lực quốc gia.
Theo Thứ trưởng, sứ mệnh tiên phong, mở đường trong nội hàm mới không chỉ là kiến tạo cục diện, vị thế, lòng tin và khuôn khổ quan hệ, mà còn kết nối thị trường với các nguồn lực chiến lược. Ngoại giao ngày nay phải góp phần kết nối công nghệ, tài chính, năng lượng, dữ liệu, tri thức và nhân lực chất lượng cao; chuyển hóa tin cậy chính trị thành chương trình hợp tác, dự án đầu tư, trung tâm nghiên cứu, đào tạo và liên kết sản xuất cụ thể. Mỗi kết quả đối ngoại cấp cao cần mở ra điều kiện thiết thực để các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp cùng phát triển. Đặc biệt, nội hàm mới quan trọng là mở đường vào các lĩnh vực phát triển mới như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu, công nghệ sinh học, lượng tử, năng lượng và vật liệu mới. Ngành ngoại giao cần đi trước nhận diện xu thế, chủ động tham mưu, kết nối để Việt Nam tiếp nhận, làm chủ và thương mại hóa công nghệ chiến lược, nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, tham gia xây dựng chuẩn mực và khuôn khổ hợp tác mới. Đây là bước chuyển từ bảo vệ không gian phát triển sang kiến tạo năng lực quốc gia, từ tham gia thị trường sang kiến tạo thị trường.
Chuyển vị thế đối ngoại thành nguồn lực tăng trưởng
Sau 40 năm đổi mới, cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế tạo nền tảng để đối ngoại đóng góp sâu hơn cho phát triển. Nhiệm vụ là chuyển hóa hiệu quả kết quả đối ngoại, nhất là cấp cao, thành nguồn lực, chương trình và dự án cụ thể, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo. Để cụ thể hóa, cần làm sâu sắc và thực chất các khuôn khổ quan hệ, đưa hợp tác kinh tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành nội dung quan trọng trong mọi hoạt động đối ngoại. Mỗi chuyến thăm, cơ chế hợp tác cần bám sát nhu cầu phát triển và thế mạnh đối tác, lựa chọn đúng lĩnh vực, dự án có tác động lan tỏa. Thứ trưởng nhấn mạnh: “Sau ký kết, phải phân công rõ đầu mối, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm, tăng cường rà soát, theo dõi, đôn đốc, không để cơ hội và cam kết hợp tác chậm được cụ thể hóa”.
Thứ hai, cần làm mới động lực tăng trưởng truyền thống. Mạng lưới hiệp định thương mại tự do và khuôn khổ hợp tác kinh tế là tài sản chiến lược cần khai thác hiệu quả, mở cửa thị trường đi cùng tháo gỡ rào cản, đáp ứng tiêu chuẩn mới, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị gia tăng. Xúc tiến đầu tư chuyển từ số lượng sang chất lượng, ưu tiên dự án công nghệ cao, nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và liên kết với doanh nghiệp trong nước. Thứ ba, huy động nguồn lực bên ngoài gắn với nâng cao nội lực. Vốn, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế phát huy giá trị khi nền kinh tế có năng lực hấp thụ, doanh nghiệp đủ sức tham gia và thể chế tạo điều kiện đổi mới sáng tạo. Ngoại giao kinh tế cần kết nối đối tác nước ngoài với chương trình ưu tiên quốc gia, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và địa phương có năng lực, lan tỏa công nghệ, quản trị, nhân lực và thị trường, cụ thể hóa yêu cầu gắn đối ngoại với tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh và vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thứ tư, mở rộng cơ hội đi đôi phòng ngừa rủi ro. Các điều chỉnh về thuế quan, chính sách công nghiệp, kiểm soát xuất khẩu, tiêu chuẩn xanh, dữ liệu và công nghệ có thể tác động nhanh đến sản xuất, xuất khẩu và đầu tư. Công tác nghiên cứu, dự báo, cảnh báo sớm phải bám sát chuyển động thế giới và yêu cầu trong nước, kịp thời tham mưu chính sách, hỗ trợ đa dạng hóa thị trường, đối tác, nguồn cung và công nghệ, bảo đảm an ninh kinh tế và nâng cao sức chống chịu.
Ngoại giao khoa học công nghệ - mũi nhọn tiên phong
Đại hội XIV xác định mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số, thúc đẩy chuyển đổi xanh, năng lượng và nâng cao chất lượng nhân lực. Ngoại giao khoa học công nghệ cần trở thành mũi nhọn của nền ngoại giao toàn diện, hiện đại, là nhiệm vụ trung tâm của ngoại giao phục vụ phát triển. Đây là sự điều chỉnh trọng tâm, hướng vào động lực quyết định năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực tự chủ. Ba nhiệm vụ lớn: Một là đưa hợp tác khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành nội hàm ưu tiên trong quan hệ với đối tác có thế mạnh, tập trung vào công nghệ chiến lược phù hợp với nhu cầu, tiềm năng và lợi thế Việt Nam. Ngành ngoại giao phối hợp thúc đẩy chương trình nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực, thu hút trung tâm nghiên cứu và phát triển, thử nghiệm, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Hai là đẩy mạnh kết nối doanh nghiệp Việt Nam với tập đoàn công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học với trung tâm tri thức hàng đầu thế giới, dự án trong nước với quỹ đầu tư và mạng lưới chuyên gia quốc tế, hình thành chuỗi liên tục từ nghiên cứu đến ứng dụng, công nghệ đến vốn và thị trường. Ba là phát huy nguồn lực trí tuệ Việt Nam toàn cầu. Các cơ quan đại diện xây dựng mạng lưới trí thức, nhà khoa học, chuyên gia và doanh nhân người Việt ở nước ngoài theo địa bàn, lĩnh vực, kết nối với bài toán lớn của đất nước qua chương trình dài hạn, có mục tiêu và sản phẩm rõ ràng. Cùng với tiếp nhận công nghệ, Việt Nam cần chủ động tham gia xây dựng khuôn khổ quản trị về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, thương mại số, an toàn công nghệ và tiêu chuẩn xanh, vừa yêu cầu hội nhập sâu rộng, vừa bảo đảm lợi ích, dư địa chính sách và vị thế quốc gia.
Doanh nghiệp, địa phương và người dân là chủ thể phục vụ
Thứ trưởng nhấn mạnh mọi thành quả đối ngoại chỉ có ý nghĩa khi chuyển hóa thành lợi ích cụ thể cho đất nước, người dân và doanh nghiệp. Doanh nghiệp là chủ thể biến cơ hội thị trường, vốn và công nghệ thành sản phẩm, việc làm, giá trị gia tăng; địa phương là nơi tiếp nhận, tổ chức thực hiện; người dân vừa thụ hưởng, vừa tham gia hội nhập. Ngoại giao phục vụ phát triển cần đồng hành cùng doanh nghiệp từ cung cấp thông tin, cảnh báo thị trường, thẩm định đối tác, kết nối ban đầu, đến tháo gỡ rào cản, bảo vệ quyền lợi, xây dựng thương hiệu và mở rộng hoạt động nước ngoài. Xúc tiến chuyển từ số lượng sự kiện sang chất lượng kết quả, từ kết nối ban đầu, ký biên bản ghi nhớ sang hợp đồng, dự án, thị trường và năng lực mới thực chất. Các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài phải là những "ăng-ten" nhạy bén về chính sách, thị trường và công nghệ, là đầu mối kết nối nguồn lực, điểm tựa cho địa phương và doanh nghiệp. Tinh thần phục vụ không làm thay doanh nghiệp, mà đi trước một bước cung cấp thông tin, mở kênh tiếp cận, tạo dựng lòng tin và hỗ trợ xử lý vấn đề mà từng chủ thể khó tự giải quyết, đặc biệt quan tâm doanh nghiệp tư nhân, nhỏ và vừa, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp Việt vươn ra toàn cầu.
Kiến tạo-Kết nối-Kiểm chứng
Yêu cầu phát triển mới đòi hỏi ngoại giao phục vụ phát triển chuyển mạnh từ mở đường sang kiến tạo phát triển, từ kết nối cơ hội sang kết nối nguồn lực chiến lược, từ ký kết cam kết sang tổ chức thực hiện và kiểm chứng hiệu quả. Đây là quá trình nâng tầm tư duy, đổi mới cách tiếp cận, chuyển từ tư duy phản ứng sang kiến tạo, từ đi cùng sang đi trước, từ phản ứng sang chủ động, từ bảo vệ không gian phát triển sang kiến tạo năng lực quốc gia. Phương châm xuyên suốt là Kiến tạo-Kết nối-Kiểm chứng. Kiến tạo là chủ động đề xuất cục diện, khuôn khổ và không gian hợp tác mới, xác định đúng đối tác, lĩnh vực, dự án chiến lược. Kết nối là gắn nhu cầu trong nước với thị trường, vốn, công nghệ, tri thức và nhân lực quốc tế; gắn Trung ương với địa phương, Nhà nước với doanh nghiệp, trong nước với cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Kiểm chứng là đo đóng góp bằng kết quả cụ thể: thị trường được mở, dự án triển khai, công nghệ tiếp nhận, điểm nghẽn tháo gỡ, năng lực doanh nghiệp, địa phương và nền kinh tế nâng lên.
Để thực hiện, ngành Ngoại giao cần nâng cao chất lượng nghiên cứu, dự báo và tham mưu chiến lược; đổi mới phương thức phối hợp và tổ chức thực thi; đẩy nhanh chuyển đổi số; xây dựng đội ngũ cán bộ bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy hiện đại, chuyên môn sâu, am hiểu kinh tế, khoa học, công nghệ và thực tiễn doanh nghiệp. Đồng thời phát huy sức mạnh tổng hợp của ba trụ cột đối ngoại, cùng sự phối hợp chặt chẽ của các ban, bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 là dấu mốc chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động, từ chủ trương sang chương trình, từ khuôn khổ sang kết quả. Mỗi quan hệ đối ngoại mở ra không gian hợp tác; mỗi thỏa thuận cụ thể hóa thành chương trình, dự án, sản phẩm; mỗi hoạt động ngoại giao tạo giá trị thiết thực cho đất nước, người dân và doanh nghiệp. Với sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, chỉ đạo của Chính phủ và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, ngành Ngoại giao tiếp tục phát huy vai trò tiên phong: đi trước nhận diện, chủ động tham mưu, tích cực kết nối và quyết liệt thúc đẩy thực thi, góp phần khơi thông nguồn lực, nâng cao nội lực, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường và thịnh vượng.
