Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran tại eo biển Hormuz đang vượt ra khỏi khuôn khổ quân sự thuần túy. Theo Daniel Byman, chuyên gia từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cả hai nước đều đặt cược vào khả năng chịu đựng của đối phương, tạo nên một thế trận phức tạp với nhiều rủi ro chính trị.
Khác biệt góc nhìn giữa Mỹ và Iran
Bề mặt, xung đột đã chạm tới trạng thái cân bằng nghịch lý. Iran tìm cách gián đoạn dòng chảy năng lượng toàn cầu qua eo biển Hormuz, trong khi Mỹ đáp trả bằng phong tỏa các cảng của Iran. Dù kho vũ khí của Iran không thể sánh ngang Hải quân Mỹ, nhưng đủ để gây bất ổn. Việc Mỹ phong tỏa cảng đã gây tổn thất nặng nề cho nền kinh tế Iran vốn mong manh.
Washington vẫn duy trì khả năng rà phá thủy lôi, hộ tống tàu thuyền và trấn áp lực lượng hải quân Iran. Tuy nhiên, chi phí cho các hoạt động này rất lớn. Tổng thống Donald Trump lo ngại rằng ngay cả một thành công hạn chế của Iran trong việc tiêu diệt lính Mỹ trên bộ cũng có thể gây ra thảm họa chính trị.
Lãnh đạo Iran, đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), tin rằng họ có thể chịu đựng áp lực kinh tế và quân sự lâu hơn Mỹ. Xung đột đã chứng minh khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Iran, biến nơi đây thành đòn bẩy mạnh nhất trong đàm phán. Với Iran, cuộc xung đột mang tính sống còn, trong khi với Mỹ, nó cần kết thúc sớm để giá xăng dầu trở lại bình thường.
Ông Byman cho rằng sự khác biệt này định hình kỳ vọng về leo thang căng thẳng. Nếu Iran tin Washington sẽ rút lui, họ có động lực kéo dài đối đầu, đặt cược rằng áp lực càng lớn sẽ dẫn tới nhượng bộ. Ngược lại, Mỹ đối mặt với 'cái bẫy' uy tín: những lời đe dọa cần đi kèm hành động mới có trọng lượng, nhưng công chúng Mỹ có thể không ủng hộ chiến sự kéo dài.
Trong nội bộ Iran, cuộc chiến đã làm nghiêng cán cân quyền lực về phía phe cứng rắn. Giới lãnh đạo chính trị và quân sự phải dung hòa các tiếng nói khác nhau để thống nhất mặt trận đối thoại với Mỹ.
Những rào cản trong đàm phán
Một kịch bản khả thi là Mỹ và Iran quay lại thỏa thuận tương tự JCPOA năm 2015. Iran chấp nhận các giới hạn hạt nhân để đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt. Washington muốn đóng băng làm giàu uranium trong 20 năm, Tehran đề xuất 5 năm. Dù khoảng cách xa, đây vẫn là điểm tựa hợp lý. Tuy nhiên, thỏa thuận này gợi nhớ đến JCPOA mà ông Trump từng chỉ trích và rút lui.
Bất đồng nội bộ Iran phức tạp hóa đàm phán. Iran vốn là đối tác khó tính, và các đồng minh lo ngại Mỹ xử lý thiếu khéo léo do đội ngũ đàm phán thiếu kinh nghiệm và tổng thống thường xuyên thay đổi lập trường.
Khoảng cách ưu tiên giữa Mỹ và Israel cũng là trở ngại. Israel coi năng lực quân sự của Iran, đặc biệt là tên lửa đạn đạo và lực lượng ủy nhiệm Hezbollah, là mối đe dọa sống còn. Trong khi đó, Mỹ chú trọng hơn vào năng lực hải quân và đe dọa eo biển Hormuz. Một thỏa thuận đáp ứng yêu cầu của Washington có thể không vừa ý Israel, và ngược lại.
Cả Israel và Mỹ sắp bầu cử vào cuối năm, nên họ sẽ tìm cách đưa ra kết quả được coi là chiến thắng. Mỹ phải cân bằng tham vọng tối đa với nguồn lực hạn chế và ràng buộc chính trị. Kết quả cuối cùng có thể lấp lửng giữa, không phải chiến thắng quyết định nhưng cũng không phải thất bại hoàn toàn.
Hệ quả lâu dài
Iran đã chứng minh khả năng gây tổn thất cho thị trường năng lượng toàn cầu qua các gián đoạn tạm thời. Nếu Mỹ không quản lý được mối đe dọa này, tình trạng hiện tại có thể trở thành đặc điểm lâu dài của hệ thống năng lượng toàn cầu, làm tăng chi phí cho cả chiến tranh và hòa bình sau đó.
