Thỏa thuận 14 điểm với Mỹ là lợi thế ngoại giao cho Iran, nhưng kết quả cuối cùng sẽ chỉ được quyết định trong tiến trình đàm phán 60 ngày. Cuộc đối đầu kéo dài hơn 3 tháng (từ ngày 28/2) giữa Iran với Mỹ và Israel đã tạm thời khép lại bằng một thỏa thuận khung 14 điểm được cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm.
Lợi thế ngoại giao ban đầu
Thỏa thuận 14 điểm ký ngày 14/6 mang lại lợi thế ngoại giao quan trọng cho Iran, khiến Mỹ phải nhượng bộ phần nào thông qua các điều khoản về chủ quyền và tài chính. Mặc dù đây mới chỉ là văn kiện chuyển tiếp, chưa phải thỏa thuận cuối cùng, song nội dung được công bố cho thấy nhiều mục tiêu quan trọng mà Washington và Tel Aviv từng đặt ra trước chiến dịch quân sự dường như chưa đạt được, trong khi Tehran lại đảm bảo phần lớn các lợi ích cốt lõi của mình. Điều đó khiến giới phân tích quốc tế nhận định rằng, xét trên phương diện chính trị - ngoại giao, Iran đang là bên giành được nhiều lợi thế hơn sau giai đoạn đầu của cuộc khủng hoảng.
Thể chế và năng lực răn đe
Thành công quan trọng nhất của Iran không nằm ở bất kỳ điều khoản cụ thể nào trong văn bản 14 điểm mà nằm ở thực tế rằng nước này đã vượt qua cuộc khủng hoảng mà không đánh mất những nền tảng chiến lược căn bản. Khi xung đột bùng phát, nhiều nhà quan sát phương Tây từng dự báo Iran có thể đối mặt với nguy cơ bị tấn công quân sự quy mô lớn, suy giảm nghiêm trọng năng lực quốc phòng, thậm chí xuất hiện các kịch bản xáo trộn đối với hệ thống chính trị hiện hành. Tuy nhiên, sau hơn 100 ngày giao tranh và đối đầu căng thẳng, các mục tiêu này không trở thành hiện thực.
Thực tế cho thấy bộ máy nhà nước Iran vẫn duy trì khả năng điều hành, các lực lượng vũ trang tiếp tục giữ được năng lực tác chiến và hệ thống quyền lực của Cộng hòa Hồi giáo không bị lung lay. Đối với Tehran, đây là yếu tố có ý nghĩa sống còn. Trong tư duy chiến lược của giới lãnh đạo Iran, bảo vệ sự tồn tại của chế độ luôn được đặt cao hơn mọi lợi ích kinh tế hay quân sự trước mắt. Vì vậy, việc bước ra khỏi cuộc khủng hoảng với thể chế còn nguyên vẹn đã có thể được xem là một chiến thắng mang tính nền tảng.
Không những vậy, Iran còn chứng minh rằng họ vẫn sở hữu năng lực gây tổn thất đáng kể cho đối thủ và cho nền kinh tế toàn cầu nếu bị đẩy vào thế đối đầu toàn diện. Việc kiểm soát thực tế hoạt động lưu thông tại eo biển Hormuz tạo ra sức ép lớn đối với thị trường năng lượng quốc tế. Trong bối cảnh khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu phải đi qua tuyến hàng hải này, bất kỳ sự gián đoạn nào cũng kéo theo những hệ lụy kinh tế nghiêm trọng đối với Mỹ, châu Âu và các nền kinh tế châu Á.
Các chuyên gia thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), Viện Chatham House của Anh và Trung tâm Nghiên cứu Al Jazeera nhận định rằng chính “lá bài Hormuz” tạo ra đòn bẩy chiến lược giúp Iran buộc Mỹ phải chuyển từ ưu tiên quân sự sang ưu tiên đàm phán. Nói cách khác, Iran đã hiệu quả trong việc biến lợi thế địa chính trị thành lợi thế ngoại giao.
Những “lằn ranh đỏ”
Nếu xem nội dung thỏa thuận khung là thước đo trực tiếp về cán cân lợi ích giữa các bên, có thể thấy phần lớn những yêu cầu được Iran xác định là “không thể thương lượng” hiện chưa bị tác động đáng kể. Đáng chú ý nhất là chương trình tên lửa. Trong nhiều năm qua, đây luôn là một trong những nội dung được Mỹ và Israel coi là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ tiến trình bình thường hóa quan hệ nào với Tehran. Tuy nhiên, thỏa thuận sơ bộ 14 điểm chưa đưa ra cam kết cụ thể nào về việc cắt giảm hay giải thể năng lực tên lửa của Iran. Vấn đề này được chuyển sang các vòng đàm phán tiếp theo và chưa trở thành nghĩa vụ pháp lý ràng buộc đối với Tehran.
Kết quả tương tự cũng diễn ra đối với mạng lưới các lực lượng đồng minh (ủy nhiệm) của Iran tại Trung Đông. Trước khi diễn ra xung đột, giới chức Mỹ và Israel nhiều lần tuyên bố mục tiêu chiến lược là làm suy yếu hoặc triệt tiêu ảnh hưởng khu vực của Tehran thông qua Hezbollah tại Li Băng, Hamas ở Gaza, Houthi tại Yemen và các nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq. Tuy nhiên, trong văn kiện hiện nay không có điều khoản buộc Iran phải chấm dứt quan hệ hay ngừng hỗ trợ các lực lượng này.
Theo nhận định của giới chuyên gia, đây là điểm cho thấy Mỹ đã chấp nhận một thực tế rằng ảnh hưởng khu vực của Iran không thể bị xóa bỏ bằng biện pháp quân sự trong thời gian ngắn. Mạng lưới đối tác và đồng minh mà Tehran xây dựng suốt nhiều thập niên vẫn tiếp tục tồn tại như một bộ phận trong cấu trúc an ninh khu vực.
Đối với chương trình hạt nhân, Iran cũng không phải chấp nhận yêu cầu giải trừ ngay lập tức như những gì từng được một số quan chức Mỹ đề cập trước đây. Thỏa thuận khủng chỉ duy trì hiện trạng trong thời gian đàm phán, đồng thời chuyển các nội dung nhạy cảm nhất sang giai đoạn thương lượng tiếp theo. Điều này có nghĩa là Iran tạm thời giữ được phần lớn năng lực hạt nhân hiện hữu trong khi tránh được nguy cơ phải đưa ra những nhượng bộ chiến lược ngay từ đầu.
Từ góc độ ngoại giao, việc bảo vệ thành công các “lằn ranh đỏ” nói trên cho thấy Iran đã bước vào bàn đàm phán với vị thế mạnh hơn nhiều so với dự đoán của không ít nhà quan sát quốc tế hồi đầu cuộc xung đột.
Lợi ích kinh tế
Một trong những khía cạnh gây nhiều tranh luận nhất của thỏa thuận là các điều khoản liên quan đến kinh tế và trừng phạt. Đây cũng là lĩnh vực mà Iran được cho là thu được những kết quả rõ nét nhất. Theo các nội dung đã được công bố, Iran sẽ được tiếp cận trở lại một phần đáng kể nguồn tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài, trong đó khoảng 24 tỷ USD được giải ngân ngay trong giai đoạn đàm phán chuyển tiếp. Đây gần như là yêu cầu mà Iran đã đưa ra từ đầu, trong khi quan điểm ban đầu của Washington là chỉ nới lỏng từng bước dựa trên mức độ tuân thủ của Tehran.
Quan trọng hơn, các bên còn nhất trí xây dựng lộ trình phục hồi kinh tế dài hạn cho Iran với quy mô tài chính rất lớn nếu tiến trình đàm phán đạt kết quả cuối cùng. Đối với một nền kinh tế đã chịu tác động nặng nề của các lệnh cấm vận trong nhiều năm, đây là triển vọng mang ý nghĩa chiến lược.
Một số học giả tại Mỹ cho rằng chính các điều khoản kinh tế là nguyên nhân khiến thỏa thuận vấp phải phản ứng trong Quốc hội nước này. Không chỉ các nghị sĩ đảng Dân chủ, một số nhân vật có ảnh hưởng trong đảng Cộng hòa cũng bày tỏ lo ngại rằng Mỹ đang trao cho Iran quá nhiều lợi ích trong khi chưa nhận được những cam kết tương xứng về hạt nhân và an ninh khu vực. Đáng chú ý, các chỉ trích không xuất phát từ phía Iran hay các đối thủ của Mỹ mà đến từ giới hoạch định chính sách tại Washington. Điều đó phản ánh một thực tế rằng ngay trong lòng nước Mỹ cũng đang tồn tại nhận thức về khả năng cán cân lợi ích trước mắt nghiêng về phía Tehran.
Các chuyên gia thuộc Viện Brookings cho rằng thỏa thuận hiện tại mang tính chất “đổi ổn định lấy thời gian”. Mỹ ưu tiên ngăn chặn nguy cơ leo thang xung đột và khôi phục lưu thông năng lượng toàn cầu, trong khi Iran tận dụng cơ hội để giảm bớt sức ép kinh tế và củng cố vị thế chính trị của mình.
Lợi thế bước đầu nhưng chưa phải kết quả cuối cùng
Dù vậy, sẽ là vội vàng nếu khẳng định Iran đã giành ưu thế hoàn toàn. Thỏa thuận khung 14 điểm mới chỉ là “cơ chế đình chiến” và quản lý khủng hoảng trong 60 ngày đàm phán, chưa giải quyết được những bất đồng cốt lõi vốn là nguyên nhân sâu xa của cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran. Trên thực tế, hầu hết các vấn đề quan trọng nhất đều đang được để ngỏ. Tương lai của chương trình hạt nhân Iran, cơ chế thanh sát quốc tế, quy mô làm giàu uranium, chính sách tên lửa đạn đạo, vai trò của Tehran tại Trung Đông và tiến trình dỡ bỏ toàn diện các lệnh trừng phạt vẫn là những chủ đề cực kỳ phức tạp. Chỉ cần một trong các nội dung này rơi vào bế tắc, toàn bộ tiến trình đàm phán có thể đổ vỡ.
Bên cạnh đó, giới lãnh đạo Mỹ cũng nhiều lần nhấn mạnh các biện pháp quân sự vẫn là lựa chọn được duy trì nếu Iran không thực hiện đầy đủ các cam kết. Điều đó cho thấy nguy cơ tái bùng phát căng thẳng chưa hề biến mất. Tuy nhiên, nếu đánh giá dựa trên tương quan giữa mục tiêu ban đầu và kết quả đạt được ở thời điểm hiện tại, có thể thấy Iran đang là bên có nhiều lý do để tạm thời hài lòng hơn. Chế độ thần quyền không bị lung lay, năng lực răn đe vẫn được duy trì, chương trình tên lửa chưa bị siết ngay lập tức, mạng lưới đồng minh khu vực cơ bản được bảo toàn, hiện trạng hạt nhân được giữ nguyên và cánh cửa phục hồi kinh tế đã mở ra.
Đây là những kết quả mà không nhiều nhà quan sát quốc tế dự đoán rằng Tehran có thể đạt được khi cuộc khủng hoảng với Mỹ và Israel nổ ra. Chính vì vậy, xét trên phương diện ngoại giao và chiến lược, thỏa thuận khung 14 điểm có thể được xem là lợi thế quan trọng của Iran trong giai đoạn đầu của cuộc đối đầu với Mỹ. Tuy nhiên, đó mới chỉ là kết quả của một "hiệp đấu". Kết quả cuối cùng sẽ chỉ được quyết định khi vòng đàm phán 60 ngày tới đây khép lại và các bên phải đối mặt với những vấn đề khó khăn nhất mà họ đang tạm thời gác lại. Theo Al Jazeera, Gazeta.
