Hình hài xã, phường xã hội chủ nghĩa: Chuẩn mực phát triển tích hợp
Trong bối cảnh đổi mới quản trị địa phương, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa đang được Hà Nội nghiên cứu thí điểm, hứa hẹn tạo ra bước chuyển căn bản từ đơn vị hành chính truyền thống sang không gian phát triển tích hợp, lấy người dân làm trung tâm. Theo ThS Đinh Công Tuyến (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), đây không phải là một đơn vị hành chính mới mà là một chuẩn mực trong tổ chức phát triển và quản trị tích hợp ở cấp cơ sở. Điểm mới cốt lõi là chính quyền xã, phường không chỉ thực hiện chức năng hành chính, mà trực tiếp tổ chức, dẫn dắt và chuyển hóa các mục tiêu, giá trị của chủ nghĩa xã hội thành những kết quả phát triển cụ thể, có thể đo lường được trong đời sống người dân. Ông Tuyến nhấn mạnh: "Có thể hiểu đây là một chuẩn mực phát triển toàn diện, nơi các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường và quản trị được tổ chức lại một cách đồng bộ, trong đó chất lượng sống, sự hài lòng và hạnh phúc của người dân là thước đo cao nhất."
Về quy mô dân số, dự thảo đề án đề xuất từ 500.000 đến 1.000.000 người. Trước lo ngại quy mô lớn có thể phá vỡ khái niệm xã, phường truyền thống, ông Tuyến cho rằng vấn đề không nằm ở số dân mà ở cách tổ chức lại không gian phát triển và phương thức quản trị. Thực tế, sau sắp xếp đơn vị hành chính, Hà Nội có nhiều "siêu phường" với dân số hàng trăm nghìn người, nhưng việc sáp nhập không làm mất đi giá trị truyền thống, ngược lại còn giúp đơn vị cơ sở có thêm nguồn lực và dư địa nâng cao bản sắc địa phương. Mô hình mới hướng tới tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng tích hợp, gắn kết nơi ở, nơi làm việc, dịch vụ và sản xuất, hình thành hệ sinh thái kinh tế tại chỗ, cho phép người dân sinh sống, làm việc và tạo thu nhập ngay trên địa bàn, đồng thời kết nối hiệu quả với các khu vực khác. "Mô hình này không phá vỡ mà đang nâng cấp khái niệm 'xã, phường', từ một đơn vị hành chính đơn thuần thành một không gian phát triển tích hợp", ông Tuyến khẳng định.
Đô thị thu nhỏ đáng sống: Kinh tế, văn hóa, môi trường đồng bộ
PGS.TS Bùi Hoài Sơn (Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội) hình dung xã, phường xã hội chủ nghĩa như một "đô thị thu nhỏ đáng sống". Về kinh tế và sinh kế, mô hình không chỉ sạch đẹp, trật tự mà còn tạo điều kiện để người dân có việc làm, thu nhập ổn định, tiếp cận các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế sáng tạo, dịch vụ chất lượng cao, tùy theo đặc điểm từng địa bàn. Ông Sơn nhấn mạnh: "Phát triển không thể tách rời việc nâng cao đời sống vật chất của người dân, nhưng cũng không thể đồng nhất phát triển với thu nhập đơn thuần. Điều quan trọng là tăng trưởng ấy phải đi cùng an sinh, cùng khả năng chống chịu của cộng đồng, cùng cơ hội phát triển công bằng cho những nhóm dễ bị tổn thương hơn."
Bên cạnh đó, xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi văn hóa hiện diện như một nền nếp trong đời sống: ứng xử văn minh, cộng đồng đoàn kết, không gian công cộng được gìn giữ, thiết chế văn hóa hoạt động thực chất, giáo dục và y tế cơ sở đủ mạnh, người già, trẻ em, người yếu thế được chăm lo. Môi trường không chỉ là rác thải hay cây xanh, mà là toàn bộ cấu trúc sống thường nhật: đường sá an toàn, trẻ em có chỗ vui chơi, người cao tuổi có không gian sinh hoạt, người đi bộ được tôn trọng, mặt nước, cây xanh, di sản, công trình công cộng được quản lý bằng tư duy dài hạn. "Khi bàn về một xã, phường kiểu mẫu, thực chất là chúng ta đang bàn về quyền được sống trong một không gian tử tế của người dân. Không để chất lượng sống trở thành đặc quyền của số ít", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nêu quan điểm.
54 tiêu chí đo lường: Chỉ số hạnh phúc là thước đo cao nhất
Một điểm đáng chú ý trong dự thảo đề án là cách tiếp cận lượng hóa mô hình. Hà Nội dự kiến xây dựng 54 tiêu chí có thể đo lường, đánh giá và kiểm chứng, xoay quanh 8 trụ cột cốt lõi: hệ thống chính trị cơ sở, hạ tầng và không gian sống thông minh, phát triển kinh tế, an sinh xã hội, văn hóa và con người, môi trường, quốc phòng - an ninh, khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Đặc biệt, hai chỉ số tổng hợp mang tính bản chất được đưa vào là "mức độ hài lòng" và "chỉ số hạnh phúc" của người dân. Theo ThS Tuyến, đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị: thước đo phát triển không chỉ dừng ở các chỉ tiêu đầu vào hay tăng trưởng kinh tế, mà hướng tới đo lường trực tiếp trải nghiệm sống của người dân. Điều này giúp tránh tình trạng hình thức, khẩu hiệu trong quá trình triển khai.
Vận hành xã, phường xã hội chủ nghĩa: Quản trị tích hợp, dữ liệu thời gian thực
Nếu hình hài của xã, phường xã hội chủ nghĩa là một không gian phát triển tích hợp, thì cơ chế vận hành của nó nằm ở sự thay đổi căn bản trong phương thức quản trị. ThS Đinh Công Tuyến nhìn nhận điểm đột phá lớn nhất là sự chuyển đổi từ quản lý hành chính sang tổ chức phát triển, kiến tạo môi trường sống và cung cấp giá trị cho người dân. "Đề án hướng tới một mô hình quản trị tích hợp, đa lĩnh vực, dựa trên dữ liệu và công cụ đo lường hiện đại. Các hoạt động quản trị sẽ gắn với hệ thống tiêu chí cụ thể, có thể theo dõi, đánh giá theo thời gian thực", ông Tuyến nói.
Toàn bộ hoạt động quản trị được gắn với 54 tiêu chí, có thể theo dõi, đánh giá và kiểm chứng theo thời gian thực. Điều này đồng nghĩa với việc chính quyền xã, phường phải chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả phát triển, về chất lượng sống và mức độ hài lòng của người dân, thay vì chỉ hoàn thành quy trình hay thủ tục hành chính. Trong cơ chế đó, người dân trở thành trung tâm của mọi quyết định. Mọi chính sách, mọi chương trình phát triển đều phải trả lời một câu hỏi cốt lõi: người dân có sống tốt hơn, hài lòng hơn hay không.
Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với tổ chức bộ máy. Theo ông Tuyến, bộ máy chính quyền sẽ được thiết kế theo hướng tinh gọn, giảm tầng nấc trung gian, nhưng không phải để thu hẹp vai trò, mà để nâng cao năng lực thực chất. Cán bộ cơ sở không chỉ làm công tác hành chính, mà cần có năng lực quản trị hiện đại, bao gồm khả năng điều phối đa lĩnh vực, sử dụng dữ liệu trong ra quyết định và tổ chức thực hiện các chương trình phát triển. "Đây là sự chuyển đổi từ công chức hành chính sang nhà quản trị phát triển địa bàn, một thay đổi mang tính bản chất, đòi hỏi không chỉ điều chỉnh về cơ cấu tổ chức mà còn là sự nâng cấp về năng lực, tư duy và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ cơ sở", ông Tuyến nhấn mạnh.
Nguồn lực và 19 dự án phát triển
Về nguồn lực, Hà Nội tính đến huy động tổng hợp từ ngân sách Nhà nước và các nguồn lực xã hội hóa, đi kèm với cơ chế, chính sách đặc thù nhằm bảo đảm hiệu quả triển khai. Danh mục dự kiến gồm 19 dự án cụ thể, tập trung vào các lĩnh vực: hạ tầng, chuyển đổi số, phát triển kinh tế, an sinh xã hội và môi trường. Tuy nhiên, ThS Tuyến kiến nghị, để tránh đầu tư lớn nhưng hiệu quả thấp, hoặc trở thành "mô hình trình diễn" khó nhân rộng, cần đặc biệt coi trọng ba yếu tố then chốt: hệ tiêu chí đo lường rõ ràng, cụ thể; kế hoạch triển khai chi tiết, có kiểm chứng; cơ chế đánh giá dựa trên kết quả thực chất. "Nếu người dân chưa thực sự hài lòng, nếu chất lượng sống chưa được cải thiện rõ rệt, thì mô hình chưa thể coi là thành công", ông Đinh Công Tuyến nói.
Hà Nội: Phòng thí nghiệm thể chế cho tương lai
Ông Tuyến cho biết mục tiêu của đề án xác định rõ đây là quá trình thí điểm để kiểm nghiệm, tổng kết, hoàn thiện cơ chế, từ đó tiến tới nhân rộng. Tuy nhiên, điều cốt lõi không phải là sao chép nguyên trạng mô hình, mà là lan tỏa bản chất của nó. Cần nhân rộng mô hình quản trị tích hợp, lấy người dân làm trung tâm và đo lường bằng kết quả thực chất, chứ không phải sao chép hình thức. Nếu thí điểm thành công tại Hà Nội, trước hết cần nghiên cứu triển khai trên diện rộng ngay trong thành phố, đồng thời từng bước mở rộng ra các địa phương khác với mức độ và cách thức phù hợp. Dẫn lại gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, ông Tuyến cho rằng việc thí điểm này không chỉ nhằm xây dựng một mô hình cụ thể, mà còn để trả lời những câu hỏi căn bản: người dân được sống như thế nào, được chăm sóc ra sao, mức độ hài lòng đến đâu. "Nếu làm tốt, Hà Nội có thể trở thành một 'phòng thí nghiệm thể chế' quan trọng, góp phần cụ thể hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong điều kiện phát triển mới. Từ đó, hoàn toàn có thể nhân rộng theo hướng phù hợp với đặc điểm của từng địa phương, từng vùng miền trên cả nước", ông Tuyến chia sẻ.
Sáng 4/5, trong buổi tiếp xúc cử tri 10 phường Hà Nội sau Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị Hà Nội xây dựng thử một xã, phường xã hội chủ nghĩa để rút kinh nghiệm, làm rõ mô hình tổ chức và khả năng đáp ứng nhu cầu đời sống người dân. Ngày 5/5, tập thể UBND TP Hà Nội đã xem xét dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" trên địa bàn, cho thấy bước chuyển rõ rệt từ gợi mở chính sách sang nghiên cứu, thiết kế cụ thể.
