Hơn một năm sau trận lũ quét lịch sử cuối tháng 7.2025, những khu tái định cư tại các xã miền núi phía tây Nghệ An đã dần thay thế những căn lều bạt, nhà tạm. Từ quốc lộ 16, con đường bê tông vào bản Phá Mựt, xã Nhôn Mai, đã được sửa chữa, mặt đường phẳng phiu. Bên đường, con suối vẫn còn ngổn ngang đất đá - nơi từng là những cánh đồng lúa nước hai vụ của người dân.
Anh Vi Văn Tình, chuyên viên Văn phòng UBND xã Nhôn Mai, chỉ tay xuống dòng suối, cho biết trận lũ cuối tháng 7.2025 đã kéo theo đất đá từ thượng nguồn, vùi lấp gần như toàn bộ diện tích canh tác. Vượt qua con dốc dài cách quốc lộ vài cây số là khu tái định cư Phá Mựt, rộng hơn 2 ha, nằm trên vị trí cao, cách bản cũ khoảng 1 km. Đây là nơi dành cho các hộ bị cuốn trôi nhà cửa hoặc sống trong vùng có nguy cơ sạt lở. Hạ tầng khu tái định cư cơ bản hoàn thiện với đường, điện, nước; 16 hộ dân đã nhận đất, dựng nhà. Những căn nhà trệt bằng gỗ, lợp tôn truyền thống của người Mông dần hình thành.
Ký ức chạy lũ và những ngôi nhà mới
Anh Xồng Bá Đầu (31 tuổi), một trong những hộ làm nhà muộn nhất vì phải chờ mua đủ gỗ, vẫn nhớ như in ngày chạy lũ. “Ngày 20.7 năm ngoái, mưa rất to và kéo dài liên tục, đến hôm sau thì đất trên núi phía sau nhà tôi có dấu hiệu sụt xuống. Tôi ra kiểm tra, thấy không ổn nên bảo vợ con khẩn trương chạy ra khỏi nhà. Chúng tôi chỉ ôm được vài thứ cần thiết rồi hai vợ chồng và 3 đứa con tức tốc kéo nhau chạy lên núi. Khoảng 1 giờ sau thì đất đá sụt xuống, đè sập căn nhà”, anh Đầu kể.
Anh Xồng Bá Chại (43 tuổi) nhớ lại cảnh tượng hoảng loạn khi mọi người hô nhau chạy: “Đàn ông cõng người già và trẻ nhỏ; phụ nữ ôm theo gạo, xoong nồi. Tất cả chỉ biết chạy lên núi tránh nạn; còn may lũ về ban ngày, chứ ban đêm thì chưa biết chừng”. Người dân phải căng bạt sống trên núi suốt 2 ngày bằng gạo và thức ăn mang theo. Khi nước rút, trở về bản, nhiều ngôi nhà đã bị vùi lấp, số còn lại nằm trong vùng nguy hiểm nên không ai dám ở. Nhiều gia đình phải tá túc nhà người thân, số khác sống trong các lều bạt do Bộ đội biên phòng dựng tạm.
Anh Xồng Bá Khợ (38 tuổi) là một trong ba gia đình đầu tiên được nhận đất và làm nhà tại khu tái định cư Phá Mựt. Sau hơn một tháng, căn nhà gỗ rộng rãi cho 8 thành viên trong gia đình anh đã hoàn thành. “Ở đây, phía sau chỉ là quả đồi thấp, có cả bờ kè bê tông nên chúng tôi an tâm, không còn lo núi sạt mỗi khi mưa lớn”, anh Khợ nói. Do quỹ đất hạn chế, mỗi hộ được bố trí khoảng 150 - 170 m² đất ở, đồng thời có thể tận dụng hành lang các tuyến kè để trồng rau, chăn nuôi.
Nguồn hỗ trợ giúp dân an cư
Theo ông Lê Hồng Thái, Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai, việc tìm quỹ đất xây khu tái định cư không hề dễ dàng vì phần lớn diện tích là rừng phòng hộ, địa hình dốc. Sau nhiều lần khảo sát, lấy ý kiến người dân, địa phương mới lựa chọn được vị trí hiện nay. Để người dân sớm ổn định cuộc sống, HĐND tỉnh Nghệ An đã ban hành nghị quyết hỗ trợ 250 triệu đồng cho mỗi hộ có nhà bị cuốn trôi nếu tự tìm đất làm nhà. Riêng xã Nhôn Mai có 95 hộ lựa chọn phương án này và đến nay đều đã có nơi ở mới.
Bà Lô Thị Bảo (72 tuổi), một trong số hộ tự tìm đất, cho biết trận lũ năm 2025 khiến căn bếp, chuồng trại và một phần ngôi nhà của gia đình bà bị cuốn sập. Bà được con gái nhường cho một phần đất trong vườn, cách nhà cũ khoảng 500 m để dựng nhà. Tận dụng phần gỗ còn lại cùng khoản hỗ trợ 250 triệu đồng và tiền cứu trợ của các nhà hảo tâm, gia đình bà đã dựng được căn nhà mới khang trang. “Nhà đẹp hơn nhà cũ, ở đây thì không còn lo chạy lũ nữa”, bà Bảo cười.
Gia đình ông Vi Văn Tân (53 tuổi) cũng vừa hoàn thành căn nhà mới rộng rãi nằm sát quốc lộ 16. Trận lũ năm ngoái cuốn sạch ngôi nhà cũ, nhưng may lũ ập về ban ngày nên mọi người kịp sơ tán, không thiệt hại về người và vớt vát được chút tài sản. Sau nhiều tháng ở nhờ người thân, với nguồn hỗ trợ của nhà nước, các nhà hảo tâm và tiền tích góp, gia đình ông đã có chỗ ở ổn định, mở một tiệm tạp hóa nhỏ để buôn bán.
Ông Lê Hồng Thái cho biết, trận lũ năm 2025 khiến 173 hộ dân tại xã Nhôn Mai phải di dời do nhà bị cuốn trôi hoặc nằm trong vùng sạt lở. Nhờ chủ động sơ tán từ sớm nên không có thiệt hại về người, nhưng tài sản bị tàn phá nặng nề. Đến nay, 111 hộ đã có nhà mới tại các vị trí an toàn, số còn lại đang xây dựng nhà và 22 hộ đang chờ bố trí vào khu tái định cư Phá Mựt 2. Các nhà dân tự chọn đất đều được xã cho kiểm tra, thẩm định vị trí trước khi xây.
Trận lũ không chỉ cuốn trôi nhà cửa mà còn vùi lấp khoảng 90 ha trong tổng số 140 ha đất lúa của người dân địa phương. Sau thiên tai, Ủy ban MTTQ VN tỉnh Nghệ An đã hỗ trợ 4 tỉ đồng để cải tạo đồng ruộng, hơn 30 ha đã được khôi phục. Ông Thái cho biết xã đang tiếp tục tìm nguồn vốn để khôi phục số diện tích còn lại, nhằm tạo sinh kế cho người dân sau lũ.
Khu tái định cư ở các xã lân cận
Xã Mỹ Lý, kề bên xã Nhôn Mai, cũng hứng chịu hậu quả nặng nề. Lũ khiến hơn 400 hộ dân bị trôi nhà cửa và sạt lở đất ở phải di dời. Đến nay, khu tái định cư bản Xiềng Tắm bố trí cho 98 hộ dân với kinh phí 41 tỉ đồng, và khu tái định cư bản Xằng Trên (82 hộ, 60 tỉ đồng) sắp hoàn thành để chia đất cho dân. Ngoài ra, hai khu tái định cư ở bản Yên Hòa và Cha Nga đang hoàn thiện hồ sơ để triển khai xây dựng hạ tầng. Có 103 hộ dân xã này tự tìm đất và đã được hỗ trợ 250 triệu đồng mỗi hộ để tự xây nhà.
Ông Lương Văn Bảy, Chủ tịch UBND xã Mỹ Lý, cho biết chủ trương xây các khu tái định cư có từ tháng 10.2025, nhưng đến đầu năm 2026 mới thực hiện được do vướng thủ tục chuyển đổi đất rừng phòng hộ. Địa hình dốc, mưa nhiều cũng khiến thi công gặp khó khăn. “Chúng tôi liên tục thúc giục nhà thầu thi công khẩn trương để sớm bàn giao đất cho dân dựng nhà. Dự kiến trong tháng 8, hai khu tái định cư đầu tiên sẽ hoàn thành để người dân sớm dựng nhà, ổn định cuộc sống”, ông Bảy thông tin.
Sau trận lũ lịch sử 2025, UBND tỉnh Nghệ An đã chỉ đạo triển khai 8 dự án cấp bách để xây dựng 8 khu tái định cư cho người dân bị trôi nhà và sạt lở đất. Trong đó, giai đoạn 1 đầu tư hơn 141,5 tỉ đồng xây dựng 5 khu tái định cư tập trung tại các xã Mỹ Lý, Nhôn Mai và Mường Típ để tạo chỗ ở mới cho người dân.
