Sở Xây dựng Hà Nội đang lấy ý kiến dự thảo Nghị quyết của HĐND thành phố về thí điểm quản lý và sử dụng vỉa hè để kinh doanh, phát triển kinh tế đô thị và kinh tế đêm. Theo dự thảo, các tổ chức, cá nhân và hộ kinh doanh có thể trả phí để thuê một phần mặt bằng dưới lòng đường hoặc vỉa hè phục vụ hoạt động kinh doanh. Mức phí dao động từ 20.000 đến 45.000 đồng mỗi mét vuông mỗi tháng, tùy thuộc vào khu vực và vị trí cụ thể.
Đáng chú ý, không phải tuyến phố nào cũng được triển khai thí điểm. Thành phố đưa ra hàng loạt điều kiện như: không thuộc khu vực bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa, không xảy ra ùn tắc giao thông, vỉa hè phải rộng tối thiểu 3 mét và phải đảm bảo phần lối đi cho người đi bộ ít nhất 1,5 mét. Ngoài ra, ít nhất 50% hộ dân và hộ kinh doanh trên tuyến phố phải đồng thuận thì việc thí điểm mới được triển khai.
Theo dự thảo, việc thí điểm sẽ được thực hiện theo 3 giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên sẽ áp dụng tại một số tuyến phố thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam, sau đó mở rộng ra khu vực Vành đai 1 và cuối cùng là Vành đai 3. Sở Xây dựng Hà Nội cho rằng việc cho thuê có trả phí sẽ hạn chế tình trạng lấn chiếm trái phép, tạo thêm nguồn thu ngân sách và giúp quản lý hiệu quả hơn hoạt động kinh doanh vỉa hè.
Ý kiến trái chiều từ chuyên gia và người dân
Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhấn mạnh rằng vỉa hè về bản chất là không gian dành cho người đi bộ. Ông cho rằng đề xuất cho thuê vỉa hè có thể nảy sinh mâu thuẫn về lợi ích giữa việc lấy lại vỉa hè để quy hoạch đô thị văn minh với việc cho thuê và quản lý. Ông đặt câu hỏi: "Nếu cho thuê, liệu vỉa hè có còn không gian cho người đi bộ hay không? Chúng ta cần nghiên cứu kỹ lưỡng để bảo vệ công sản, đảm bảo không cá nhân hay tổ chức nào có thể lợi dụng tài sản công để biến thành lợi ích tư."
Khi lập lại trật tự vỉa hè và lòng đường, xóa bỏ chợ cóc và chợ tạm, các hộ buôn bán nhỏ và người thu nhập thấp là những đối tượng phải hy sinh đầu tiên. Tuy nhiên, theo ông Ánh, "không thể thỏa hiệp nửa vời, mà cần có giải pháp đồng bộ", bởi lẽ khó có thể lấy "cái nghèo" để biện minh cho sự tùy tiện, mất an toàn giao thông, mất vệ sinh đô thị và an toàn thực phẩm. Ông đề xuất giải pháp tốt nhất để hài hòa cả hai mục tiêu "lập lại trật tự vỉa hè - kỷ cương trật tự đô thị" và sinh kế của người dân là cần bố trí nơi buôn bán cho các gánh hàng rong, trà đá vỉa hè hoặc các hộ kinh doanh mặt đường. Ông dẫn chứng các bài học thành công tại Singapore với các khu chợ ẩm thực nổi tiếng, hay các khu phố ẩm thực tại Seoul (Hàn Quốc), Đài Bắc (Đài Loan) và nhiều thành phố châu Âu.
Ông cũng băn khoăn về các tiêu chí Hà Nội đưa ra để thí điểm cho thuê vỉa hè, vẫn còn nhiều ẩn số khi triển khai. Chẳng hạn, thế nào là đủ lối đi cho người đi bộ khi mật độ và cường độ hoạt động đô thị mỗi tuyến phố một khác? Hoặc khi cho thuê gây ách tắc cục bộ, cần giải tỏa mà người được thuê đưa ra "hợp đồng cho thuê vỉa hè" thì các cơ quan chức năng căn cứ vào đâu để xử lý? Đặc biệt, mỗi vị trí vỉa hè gắn liền với một hộ gia đình mặt đường, để các hộ kết nối từ nhà ra phố hợp pháp, nếu cho thuê mà xảy ra tranh chấp thì xử lý thế nào?
Quan điểm của đại biểu Quốc hội
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa xã hội, cho rằng đề xuất của Hà Nội cần được nhìn nhận một cách bình tĩnh và thận trọng. Bà nhấn mạnh không nên cực đoan coi đây là giải pháp "mở khóa" cho kinh tế vỉa hè, cũng không nên vội vàng xem là sự hợp thức hóa tình trạng lấn chiếm. Thực tế cho thấy nếu chỉ cấm tuyệt đối nhưng không quản lý được thì dễ dẫn đến lấn chiếm tự phát, thu phí không chính thức và tiêu cực trong xử lý vi phạm. Vì vậy, đề xuất cho thuê trong khuôn khổ, có tiêu chí, thời hạn và thu phí là một hướng có thể cân nhắc.
Tuy nhiên, bà cũng lưu ý rằng "ranh giới ở đây rất mong manh". Làm tốt thì chính sách giúp minh bạch hóa một thực tế đang tồn tại, tạo sinh kế hợp pháp, phát triển kinh tế đô thị, kinh tế đêm và tăng nguồn thu ngân sách. Ngược lại, làm không chặt thì sẽ biến thành hợp thức hóa lấn chiếm, làm suy giảm quyền đi bộ và tạo thêm cơ chế xin - cho trong quản lý đô thị. Bà Nga nhấn mạnh nguyên tắc cao nhất phải là vỉa hè có thể được khai thác tạm thời, nhưng không được thương mại hóa như một mặt bằng kinh doanh thông thường. Quyền đi bộ, an toàn giao thông, trật tự đô thị và lợi ích công cộng phải đứng trước lợi ích kinh doanh của một nhóm chủ thể cụ thể.
Phản hồi từ các hộ kinh doanh nhỏ
Đề xuất trên nhanh chóng nhận được nhiều ý kiến từ các hộ kinh doanh nhỏ tại Hà Nội, đặc biệt ở khu vực phố cổ – nơi nhiều gia đình sống dựa vào hoạt động buôn bán vỉa hè suốt nhiều năm. Chị Hoàng Loan, hộ kinh doanh tại phố Hàng Bè, cho biết trước đây khi thành phố siết quản lý vỉa hè, nhiều hộ phải dọn toàn bộ hàng hóa vào trong nhà, khiến việc buôn bán gặp nhiều khó khăn. "Nếu thành phố cho thuê vỉa hè với mức 45.000 đồng mỗi mét vuông mỗi tháng thì tôi đồng ý, vì như thế người kinh doanh sẽ dễ thở hơn, ổn định hơn để còn sinh sống. Chúng tôi chủ yếu sống nhờ buôn bán nên nếu có cơ chế phù hợp để vừa kinh doanh vừa đúng quy định thì rất mừng", chị nói.
Bà Kim Hải, người dân phố Lương Văn Can (phường Hoàn Kiếm), cho rằng việc cho thuê vỉa hè nếu được quản lý bài bản sẽ minh bạch và công bằng hơn tình trạng lấn chiếm tự phát như hiện nay. "Vỉa hè là tài sản công cộng nên nếu sử dụng để kinh doanh thì việc nộp phí vào ngân sách là hợp lý. Trước đây nhiều hộ vẫn lấn chiếm để buôn bán nhưng Nhà nước không thu được nguồn thu nào. Nếu tổ chức cho thuê công khai, khu nào đủ điều kiện mới được làm và vẫn đảm bảo lối đi cho người dân thì sẽ minh bạch hơn rất nhiều", bà Hải nói. Theo bà, thay vì "cấm rồi lại tái lấn chiếm", việc đưa hoạt động kinh doanh vỉa hè vào khuôn khổ quản lý có thể giúp thành phố vừa đảm bảo trật tự đô thị, vừa giữ được sinh kế cho người lao động.
Bài toán quản lý là then chốt
Nhiều ý kiến cho rằng kinh tế vỉa hè từ lâu đã trở thành một phần đời sống đô thị Hà Nội, đặc biệt tại các tuyến phố du lịch và khu vực phát triển kinh tế đêm. Nếu được quản lý bài bản, việc cho thuê có thể giúp hạn chế tình trạng lấn chiếm tự phát, đồng thời tạo thêm nguồn thu cho ngân sách. Tuy nhiên, không ít ý kiến cho rằng, sau thời gian thành phố ra quân siết trật tự đô thị, diện mạo nhiều tuyến phố đã thay đổi rõ rệt. Hà Nội cần ưu tiên xây dựng hình ảnh đô thị văn minh thay vì mở rộng kinh doanh trên vỉa hè.
Du khách thích sự nhộn nhịp của phố cổ, nhưng họ cũng cần một thành phố sạch sẽ và thông thoáng. Nếu quản lý không chặt, tình trạng rác thải, nước thải, tiếng ồn và lấn chiếm sẽ quay trở lại rất nhanh. Không ít tuyến phố trung tâm từng nhiều lần tái diễn cảnh hàng quán và xe máy lấn kín vỉa hè sau mỗi đợt ra quân xử lý. Vì vậy, nhiều người cho rằng bài toán quan trọng nhất không nằm ở việc có cho thuê hay không, mà là khả năng quản lý thực tế của chính quyền địa phương.
Sở Xây dựng Hà Nội đang lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết của HĐND về thí điểm quản lý, sử dụng vỉa hè để kinh doanh, phát triển kinh tế đô thị và kinh tế đêm. Thời gian thí điểm cho thuê vỉa hè đối với tuyến phố chỉ tối đa 2 năm và có thể được xem xét gia hạn tiếp 2 lần, mỗi lần không quá 2 năm. Các tổ chức, cá nhân và hộ kinh doanh được thuê sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè không quá 1 năm, và có thể được gia hạn nhiều lần, nhưng mỗi lần tối đa 1 năm. Dự thảo đề xuất 3 giai đoạn: giai đoạn 1 tại một số tuyến phố ở các phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam, giai đoạn 2 mở rộng ra một số phố của các phường trong khu vực Vành đai 1, và giai đoạn 3 là Vành đai 3.
