Làng Cẩm Sa (nay là khối phố Cẩm Sa, phường Điện Bàn Đông, thành phố Đà Nẵng) từng là một trong những “tọa độ lửa” khốc liệt nhất vùng ven Đà Nẵng. Bom đạn đã cày nát từng tấc đất, xóa trắng cả ngôi làng, đến mức người ta gọi nơi đây là “làng trắng”. Ngày nay, trên những con đường bê tông sạch sẽ, khó ai hình dung được quá khứ bi hùng ấy.
Hơn 500 liệt sĩ và 100 mẹ Việt Nam anh hùng
Ít có ngôi làng nào gánh chịu nhiều hy sinh như Cẩm Sa. Một làng quê nhỏ nhưng có hơn 500 liệt sĩ, hơn 100 mẹ Việt Nam anh hùng. Nếu tính cả vùng Điện Nam Bắc cũ, con số ấy lên tới hơn 700 liệt sĩ và hơn 200 mẹ Việt Nam anh hùng. Đây cũng là quê hương của 5 vị tướng lĩnh quân đội và công an nhân dân: thượng tướng Lê Thế Tiệm, trung tướng Nguyễn Văn Thảng, thiếu tướng Phạm Bân, thiếu tướng Trần Đối và thiếu tướng tình báo Phạm Mai. Người dân nơi đây tự hào: “Ở quê tôi, cứ ra ngõ là gặp anh hùng”.
Trận chiến của 7 dũng sĩ xã Điện Nam
Đầu năm 1969, Đội công tác xã Điện Nam được thành lập với 7 người, do ông Nguyễn Thảng (Em), Bí thư Đảng ủy xã Điện Nam làm đội trưởng. Họ vừa chiến đấu vừa vận động người dân phá khu dồn, xây dựng vùng giải phóng. Ông Phạm Ngọc Cước (72 tuổi, người làng Cẩm Sa) kể lại trận chiến ngày 19.1.1972: “Khoảng 8 giờ sáng, một tiểu đoàn địch với xe tăng, máy bay, pháo binh, tàu chiến bất ngờ càn quét vào Điện Nam. Phát hiện nơi trú quân, chúng siết chặt vòng vây. Suốt 9 tiếng đồng hồ, 7 chiến sĩ kiên cường bám trụ. Kết thúc trận, họ tiêu diệt 47 tên địch, bắn cháy một xe tăng M48, làm hỏng một xe tăng khác và bắn rơi một trực thăng HU1A. Đổi lại, cả 7 người hy sinh.” Nhà bia tưởng niệm 7 liệt sĩ - dũng sĩ xã Điện Nam được dựng lên để ghi nhớ trận đánh đó.
Ông Cước đứng lặng trước nhà bia, xúc động: “Nhà bia này để ghi công các anh và để con cháu mai sau học tập, tiếp nối truyền thống của cha ông”.
Dòng họ có 14 liệt sĩ, 4 mẹ Việt Nam anh hùng
Ông Nguyễn Văn Phước (gần 70 tuổi) là em ruột trung tướng Nguyễn Văn Thảng. Mỗi lần đứng trước tấm bia, ông nhớ đến người anh ruột cùng tên Nguyễn Thảng đã hy sinh trong trận chiến của Đội công tác. “Dù các anh đã nằm xuống nhưng chiến công ấy người dân Cẩm Sa sẽ mãi ghi nhớ,” ông nói. Riêng dòng họ ông có 4 mẹ Việt Nam anh hùng và 14 liệt sĩ. Vì không đủ điều kiện làm giỗ riêng, cả dòng họ thống nhất: “Ngày 27.7 hằng năm, cả gia đình cùng làm một ngày giỗ chung cho tất cả những người đã ngã xuống. Một mâm cơm, một nén nhang cho 14 người con của gia đình đã nằm lại.”
Ký ức về “làng trắng” và phong tục giỗ chung
Ký ức của ông Phước đưa chúng tôi về mùa đông Mậu Thân 1968. Đêm mùng 8 tháng Chạp, pháo từ Cồn Khe dội xuống làng như mưa. Sáng hôm sau, lính Nam Triều Tiên tràn vào lùng sục. Người già, phụ nữ, trẻ nhỏ lặng lẽ băng qua sông chạy về phía Điện Thắng. “Thời đó, ai cũng nghĩ quê mình chết rồi,” ông Phước nhớ lại. Sau cuộc càn, Điện Nam Bắc gần như không còn bóng người, nhà cửa tro bụi, ruộng đồng tan hoang, người ta gọi là “làng trắng”. Mãi sau ngày 30.4.1975, những người tản cư mới trở về dựng lại cuộc sống.
Chính vì mất mát quá lớn, Điện Nam Bắc có phong tục hiếm nơi nào có: ngày 27.7 không chỉ là Ngày Thương binh - Liệt sĩ mà còn là ngày giỗ của cả vùng quê. Đến ngày này, các dòng tộc, nhà thờ trong toàn phường đều nổi trống, con cháu từ khắp mọi miền trở về dâng hương. Những gia đình, nhánh họ không còn người sống sót được hàng xóm thay họ chuẩn bị mâm cơm, thắp nén nhang làm giỗ chung. Một phong tục bình dị nhưng chứa đựng nghĩa tình sâu nặng.
Đài tưởng niệm và những tấm bia tiếp nối
Ngay cạnh trụ sở Đảng ủy phường Điện Bàn Đông là Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. Trên bia khắc dày đặc tên từng liệt sĩ và mẹ Việt Nam anh hùng. Một cán bộ Đảng ủy phường cho biết: “Gần như năm nào khu tưởng niệm cũng được bổ sung thêm những tấm bia mới. Nhiều liệt sĩ, mẹ Việt Nam anh hùng trước đây thất lạc giấy tờ, nay sau khi rà soát, Nhà nước đã truy tặng nên phải dựng thêm bia phụ.” Ông nói thêm: “Nhờ có hòa bình mà một đứa trẻ tản cư như tôi mới có ngày hôm nay. Có trải qua bom đạn mới hiểu hòa bình là tài sản quý giá nhất.”
