Trong cuộc trao đổi với Báo Nhân Dân nhân dịp kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống ngành Tuyên giáo của Đảng (1/8/1930 - 1/8/2026), PGS.TS Đào Duy Quát, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, nhấn mạnh công tác tư tưởng là công tác quan trọng hàng đầu trong hoạt động lãnh đạo của Đảng. Ông cho rằng để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, hệ thống tuyên giáo, dân vận phải đổi mới tư duy và chuyển đổi số một cách đồng bộ, thực chất.
Công tác tư tưởng gắn liền với những mốc son của cách mạng
PGS.TS Đào Duy Quát nhìn lại lịch sử gần 100 năm qua, mỗi dấu mốc của công tác tư tưởng đều gắn với mỗi mốc phát triển của cách mạng Việt Nam. Mốc đầu tiên và quan trọng nhất là các hoạt động tư tưởng của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trong những năm 1925, khi Người được Quốc tế Cộng sản phân công về Quảng Châu (Trung Quốc). Tại đây, Người tập hợp thanh niên Việt Nam yêu nước, huấn luyện và đưa họ tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội.
Ngày 21/6/1925, tờ báo Thanh niên ra đời; đầu năm 1927, tác phẩm “Đường Kách mệnh” được xuất bản từ các bài giảng của Người. Với 200 số báo Thanh niên phát hành bí mật và tác phẩm này, phong trào công nhân và yêu nước trong cả nước được thổi bùng. Đến ngày 3/2/1930, Hội nghị hợp nhất ba tổ chức cộng sản do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập đã thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, thông qua Chánh cương vắn tắt, Điều lệ vắn tắt và chương trình hành động tóm tắt. Như vậy, công tác tư tưởng đã chuẩn bị đầy đủ các tiền đề chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng.
Hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước năm 2030 và 2045
Trong bối cảnh mới, trọng trách lịch sử của công tác tuyên giáo, dân vận là góp phần hiện thực hóa khát vọng đến năm 2030 đưa Việt Nam trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Muốn vậy, cần đánh giá đúng bối cảnh thế giới, khu vực và trong nước, nhận diện đầy đủ thời cơ, vận hội cũng như khó khăn, thách thức mới.
“Thế kỷ XXI đang chứng kiến hai xu hướng lớn định hình lại thế giới là toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với làn sóng chuyển đổi số,” ông Quát nhận định. Cùng với sự chuyển dịch từ thế giới đơn cực sang đa cực, đa trung tâm, các chuỗi sản xuất và cung ứng được điều chỉnh, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Vì thế, công tác tư tưởng càng phải khẳng định vai trò tiên phong, góp phần xây dựng Đảng vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ; nghiên cứu, phát triển và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đồng thời truyền bá đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tạo sự đồng thuận xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và bồi dưỡng lòng yêu nước, ý chí tự lực, tự cường.
Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo: cơ hội và yêu cầu đổi mới
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư làm thay đổi cả chủ thể, khách thể và ba bộ phận cấu thành của công tác tư tưởng: công tác lý luận, giáo dục lý luận chính trị và tuyên truyền cổ vũ phong trào hành động cách mạng. Ông Quát cho rằng cần tiếp tục nâng tầm tư duy lý luận để nhận thức đúng quy luật vận động của lực lượng sản xuất trong điều kiện mới, xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp, xác định đúng chiến lược phát triển kinh tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chấn hưng văn hóa, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội.
“Khi phương tiện truyền thông thay đổi căn bản, công tác tư tưởng, tuyên giáo, dân vận cũng phải thay đổi tương ứng để đạt hiệu quả: được việc, được tổ chức và được người,” nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương nhấn mạnh. Do đó, cần nghiên cứu thấu đáo bản chất của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số, từ đó xây dựng lộ trình chuyển đổi số đồng bộ, thông suốt, hiệu quả trong toàn bộ hệ thống. Cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ số cho đội ngũ cán bộ tư tưởng chuyên trách.
Từ sau Covid-19 đến nay, hội nghị trực tuyến, học tập nghị quyết trực tuyến, tuyên truyền trực tuyến đã phát huy hiệu quả rõ rệt, tăng tương tác giữa lãnh đạo và nhân dân. Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng ứng dụng công nghệ số mang tính hình thức; nội dung tuyên truyền đơn điệu, thiếu tương tác; nhiều nơi mới chỉ chuyển nội dung truyền thống sang môi trường số mà chưa đổi mới phương thức tiến hành công tác tư tưởng.
Về trí tuệ nhân tạo, ông Quát cho rằng đây là công cụ hữu ích nếu được sử dụng đúng cách, nhưng phải kiên quyết khắc phục tình trạng quan liêu, lười suy nghĩ, dựa hoàn toàn vào AI hay ChatGPT để làm báo cáo, đề án, bản tin hoặc bài báo. “Công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, còn chất lượng công tác tư tưởng vẫn phải được quyết định bởi bản lĩnh chính trị, tư duy độc lập, năng lực nghiên cứu lý luận và khả năng tổng kết thực tiễn của đội ngũ cán bộ.”
Không gian mạng - mặt trận mới của công tác tư tưởng
Sự dân chủ hóa truyền thông khiến bất kỳ cá nhân nào có điện thoại thông minh và kết nối internet đều có thể trở thành một “tờ báo” chữ, báo nói hoặc báo hình. Mạng xã hội tạo ra hàng triệu “Micro-Influencer” có khả năng tác động trực tiếp đến dư luận xã hội. Cùng với đó là hiện tượng “buồng vang” (Echo Chamber) khi thuật toán của các nền tảng chỉ ưu tiên hiển thị nội dung người dùng yêu thích, khiến mỗi người có xu hướng chỉ tiếp cận thông tin phù hợp với quan điểm của mình. Trước cùng một sự kiện hay chủ trương chính sách, trên không gian mạng có thể xuất hiện nhiều cách lý giải khác nhau, thậm chí trái ngược, ảnh hưởng đến sự đồng thuận xã hội.
Thông tin trên mạng lan truyền không còn theo quy luật tuyến tính mà bùng nổ theo cấp số nhân; một hình ảnh, video hay câu nói có thể tiếp cận hàng triệu người trong thời gian rất ngắn nếu tạo được cảm xúc và sự quan tâm của công chúng. Theo ông Quát, “chữa cháy” thông tin sai lệch luôn khó hơn rất nhiều so với chủ động ngăn chặn ngay từ đầu. Vì vậy, công tác tư tưởng phải chuyển mạnh từ tư duy xử lý sang tư duy dự báo, chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và có sức thuyết phục ngay khi vấn đề mới phát sinh.
Không gian mạng ngày nay cũng đã trở thành mặt trận mới, nơi diễn ra sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các quốc gia, các tập đoàn truyền thông đa quốc gia, các tổ chức và nhiều cá nhân có sức ảnh hưởng lớn. Việt Nam cần bảo vệ không gian thông tin trong nước trước các tác động tiêu cực từ bên ngoài, đồng thời đổi mới thông tin đối ngoại trên môi trường số để chủ động lan tỏa thông điệp tích cực về đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.
Xây dựng hệ thống tuyên giáo hiện đại trong kỷ nguyên số
Để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trước hết phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, đặc biệt là tư duy khoa học và tư duy lý luận; đồng thời đổi mới căn bản, toàn diện nội dung và phương thức tiến hành công tác tuyên giáo, dân vận trên nền tảng công nghệ số. Cần thành lập một bộ phận chuyên trách gồm các chuyên gia giỏi về công nghệ thông tin, công nghệ số cùng các chuyên gia hàng đầu về công tác tư tưởng để xây dựng kế hoạch và chương trình chuyển đổi số thống nhất trong toàn hệ thống.
Cần sớm hoàn thiện hệ sinh thái số, bao gồm hạ tầng số, hệ thống dữ liệu và các nền tảng phục vụ toàn bộ hoạt động của công tác tuyên giáo, dân vận từ Trung ương đến cơ sở. Việc ứng dụng công nghệ phải được triển khai trong nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, giảng dạy lý luận chính trị, tổ chức học tập nghị quyết, tuyên truyền miệng, hoạt động báo chí, xuất bản, thông tin đối ngoại, điều tra và định hướng dư luận xã hội, xử lý các điểm nóng về tư tưởng, bảo vệ không gian thông tin quốc gia và phản bác kịp thời các thông tin sai trái trên mạng.
Trong giai đoạn đầu triển khai chuyển đổi số, cần tăng cường kiểm tra, giám sát, hỗ trợ các cơ quan, đơn vị trong toàn hệ thống để việc ứng dụng công nghệ số thực sự mang lại hiệu quả khi tiếp dân, phục vụ Nhân dân. Công tác tư tưởng cần tiếp tục phát huy truyền thống “đi trước một bước”, vừa chuẩn bị cơ sở khoa học và thực tiễn cho cương lĩnh, đường lối, vừa tổng kết thực tiễn, bổ sung lý luận, làm tốt vai trò tiên phong trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.
