Trước áp lực ô nhiễm không khí ngày càng nghiêm trọng tại các đô thị lớn, Hà Nội và TP.HCM đang đồng loạt triển khai các chính sách mang tính bước ngoặt nhằm thúc đẩy giao thông xanh, loại bỏ dần các phương tiện chạy xăng gây phát thải trực tiếp. Hai thành phố tập trung hỗ trợ nhóm người có thu nhập thấp chuyển đổi từ xe máy cũ, không đạt chuẩn khí thải sang xe điện, đồng thời kêu gọi doanh nghiệp chung tay thông qua các gói ưu đãi và trợ giá.
Chính sách mở đường từ Hà Nội
UBND TP.Hà Nội vừa chính thức giao Sở Xây dựng chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan lập phương án hỗ trợ nhóm người thu nhập thấp thay thế các phương tiện mô tô, xe gắn máy đã qua nhiều năm sử dụng, không đạt tiêu chuẩn khí thải và có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Theo quyết định, Sở Xây dựng có nhiệm vụ xây dựng phương án hỗ trợ cụ thể, bao gồm việc bố trí nguồn lực để miễn phí kiểm định khí thải lần đầu đối với xe môtô, xe gắn máy trên địa bàn.
Sở Tài chính được giao phối hợp với Bộ Tài chính nghiên cứu, góp ý xây dựng chính sách ưu đãi về thuế, phí và cơ chế hỗ trợ tài chính trực tiếp, gián tiếp nhằm phát triển hệ thống cơ sở kiểm định khí thải cũng như hỗ trợ người dân chuyển đổi phương tiện. Động thái này nằm trong khuôn khổ Quyết định số 13/2026 của Thủ tướng Chính phủ, theo đó Hà Nội thuộc nhóm địa phương đầu tiên áp dụng lộ trình kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy để từng bước kiểm soát ô nhiễm không khí và giảm phát thải giao thông.
TP.HCM gấp rút xây dựng đề án kiểm soát khí thải
Không nằm ngoài cuộc đua xanh, TP.HCM cũng đang gấp rút xây dựng Đề án kiểm soát khí thải giao thông với danh mục ưu đãi, trợ giá cho các nhóm đối tượng yếu thế và khu vực đặc thù. Thành phố định hướng đưa ra lộ trình hỗ trợ tài chính giảm dần theo thời gian nhằm kích thích người dân chủ động đổi xe sớm, hướng tới các vùng phát thải thấp (LEZ) được thí điểm ngay tại trung tâm. Theo đó, người dân mua xe điện hiện nay không chỉ được trợ giá trực tiếp khi đổi xe xăng cũ sang xe điện mới, mà còn được áp dụng nhiều gói trả góp linh hoạt với lãi suất ưu đãi, giúp chi phí đầu tư ban đầu của người thu nhập thấp giảm xuống mức tối thiểu.
Bên cạnh hỗ trợ về giá, các doanh nghiệp như VinFast đã và đang thể hiện vai trò quan trọng thông qua các chương trình kích cầu quy mô lớn. Cụ thể, người dân được miễn hoặc giảm phí sạc pin tại các bến bãi, hệ thống trạm sạc công cộng với thời hạn kéo dài, giúp chi phí vận hành hàng ngày rẻ hơn đáng kể so với xe xăng. Song song đó, doanh nghiệp tăng tốc phủ rộng hạ tầng trạm sạc đến tận các bãi xe, chung cư, siêu thị và tuyến đường liên tỉnh, giải quyết triệt để tâm lý 'ngại sạc' của người tiêu dùng.
Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất từ chuyên gia
Ông Lê Trung Tính, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô hành khách TP.HCM, đánh giá cao việc cơ quan chức năng tập trung nghiên cứu chính sách hỗ trợ người dân chuyển đổi phương tiện xanh. Ông Tính cho biết, hầu hết các quốc gia đều dành nhiều nguồn lực đầu tư cơ sở hạ tầng như trạm sạc công cộng, bến bãi, nhà chờ, trạm dừng và có nhiều chính sách cho các đối tượng này. Đơn cử, Thái Lan giảm thuế tiêu thụ đặc biệt cho xe điện từ 8% xuống còn 2%, thuế nhập khẩu từ 0 - 40%, mỗi xe sản xuất trong nước bán ra được trợ cấp 4.600 USD. Tại Na Uy, để đạt tỷ lệ 70 - 80% phương tiện sử dụng năng lượng điện, nước này ban hành hàng loạt chính sách như hỗ trợ thuế, giảm phí đường bộ, miễn phí đậu xe, tổ chức làn chạy riêng cho xe buýt điện. Còn tại Trung Quốc, trong giai đoạn 2012 - 2022, mỗi người dân mua xe điện được chính phủ hỗ trợ một khoản tiền hoàn trả lên đến 8.300 USD; những người mua xe điện dưới 41.000 USD được trợ thuế 10% giá trị xe cho tới năm 2025 và sẽ tiếp tục giữ mức trợ thuế 5% vào 2 năm sau đó.
Ở Việt Nam, các chính sách hiện còn khá ít và ngắn ngủi. Ngoài chính sách miễn phí trước bạ cho xe điện ban đầu chỉ kéo dài 3 năm (2022 - 2025) - sau đó phải đưa ra lấy ý kiến để kéo dài tới 2030 - thì chính sách miễn giảm thuế tiêu thụ đặc biệt từ 30% xuống 15% chỉ kéo dài đến tháng 8.2027. Ngành Xây dựng từ vài năm trước đã trình Chính phủ chính sách tài trợ 1.000 USD khi đầu tư một xe ô tô điện, nhưng đến nay vẫn chưa được chấp thuận. Ông Lê Trung Tính đề xuất: 'Ở phạm vi chính sách chung cho cả nước, Chính phủ cần ban hành những chính sách ưu đãi dành cho nhà đầu tư xe điện như tiền hỗ trợ nhà đầu tư, người mua xe tiên phong, lãi suất vay ưu đãi, thời gian trả góp dài theo chu kỳ đầu tư, ưu tiên khi xe lưu thông, đậu đỗ… Chính sách phải mở đường, doanh nghiệp cùng tiếp sức thì quá trình chuyển đổi phương tiện mới nhanh, mới bền'.
Làn sóng chuyển đổi thói quen di chuyển
Bên cạnh chính sách hỗ trợ, các đô thị cũng đặt mục tiêu thay đổi thói quen di chuyển của người dân từ phương tiện cá nhân sang phương tiện công cộng, từ xe xả khói sang xe xanh. TP.HCM xác định lực lượng cán bộ, công chức, viên chức phải là những người tiên phong tạo sức lan tỏa. Theo định hướng mới từ UBND TP.HCM, thành phố yêu cầu đẩy nhanh tiến độ chuyển đổi toàn bộ xe công (ô tô, xe máy công vụ) cũng như phương tiện cá nhân của cán bộ, công chức, viên chức sang sử dụng điện hoặc năng lượng xanh trước năm 2030. Quan điểm của thành phố là các cơ quan, đơn vị nhà nước và cán bộ, công chức, viên chức phải tiên phong đi đầu trong thực hiện chuyển đổi giao thông xanh.
Ngoài việc chuyển đổi phương tiện cá nhân, TP.HCM còn phát động phong trào vận động toàn thể cán bộ, công chức, viên chức sử dụng phương tiện giao thông công cộng (xe buýt, metro) tối thiểu 2 lần/tuần. Đây được xem là tiêu chí đưa vào nội dung đánh giá, bình xét thi đua hằng năm đối với các cơ quan, đơn vị. Ý tưởng này đã được PGS-TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhấn mạnh nhiều lần. Ông cho rằng chuyển đổi xanh không thể chỉ là hành động đơn lẻ của từng doanh nghiệp mà cần sự chung tay của cộng đồng doanh nghiệp ở tất cả lĩnh vực, của mỗi người dân. 'Người tiêu dùng cần hiểu rõ mục đích của doanh nghiệp để tự hào và ủng hộ, còn nhà nước nên tiếp cận hướng sử dụng xe điện như một chương trình quốc gia thông qua các chính sách cụ thể tạo đầu ra cho doanh nghiệp', PGS-TS Trần Đình Thiên nói. Ông cũng nhấn mạnh: 'Việc chuyển đổi xe công toàn bộ sang xe điện vừa đảm bảo đầu ra cho doanh nghiệp sản xuất, vừa lan tỏa thương hiệu quốc gia, xây dựng được những thương hiệu mạnh như cách Hàn Quốc và Nhật Bản đã làm. Những chương trình như vậy sẽ có ý nghĩa rất lớn đối với doanh nghiệp và mang đến sự lan tỏa giá trị xanh cho xã hội'.
Với sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách nhà nước, nỗ lực của doanh nghiệp và ý thức của người dân, cuộc chuyển đổi giao thông xanh tại các đô thị lớn của Việt Nam đang có những bước tiến rõ rệt, hứa hẹn một tương lai không khí sạch hơn và giao thông bền vững hơn.
