Mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 200.000 ca ung thư mới, với chi phí điều trị mỗi ca có thể lên đến hàng tỉ đồng, vượt xa khả năng chi trả của đa số gia đình. Nhiều loại thuốc mới hiệu quả cao chưa được bảo hiểm y tế (BHYT) chi trả hoặc thanh toán hạn chế, buộc người bệnh phải tự mua ngoài, đẩy họ vào 'bẫy nghèo' chi phí y tế.
Chương trình hỗ trợ thuốc miễn phí giảm gánh nặng
Theo Bộ Y tế, hơn 6.000 bệnh nhân ung thư đã tham gia các chương trình hỗ trợ thuốc miễn phí tại cơ sở khám chữa bệnh, với tổng giá trị thuốc được hỗ trợ hơn 1.600 tỉ đồng. Nhờ đó, hàng nghìn bệnh nhân được tiếp cận thuốc mà không phải tự chi trả, góp phần kéo dài và cải thiện chất lượng cuộc sống, giảm gánh nặng tài chính cho gia đình.
Bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ BHYT (Bộ Y tế), cho biết Bộ đang hoàn thiện quy định theo hướng cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa quy trình, ứng dụng công nghệ thông tin trong tiếp nhận và xử lý hồ sơ, đồng thời thiết lập cơ chế điều chỉnh, bổ sung chương trình linh hoạt nhưng có kiểm soát. Mục tiêu là tạo thuận lợi cho cơ sở kinh doanh dược và cơ sở khám chữa bệnh, song song với tăng cường giám sát, hậu kiểm và đánh giá hiệu quả.
Bà Trang nhấn mạnh: 'Việc thu thập, phân tích dữ liệu từ các chương trình hỗ trợ thuốc cần được thực hiện bài bản hơn, qua đó phục vụ công tác hoạch định chính sách, đặc biệt trong xem xét cập nhật danh mục thuốc được quỹ BHYT thanh toán, hướng tới mục tiêu tiếp cận thuốc bền vững và công bằng cho người dân'.
Bổ sung 84 thuốc mới vào danh mục BHYT
Bộ Y tế đang hoàn thiện thông tư bổ sung 84 thuốc mới vào danh mục BHYT chi trả, dự kiến ban hành trong năm 2026. Trong đó, nhóm thuốc ung thư chiếm tỉ lệ lớn nhất với 30 loại (35,7%), chủ yếu là thuốc phát minh thế hệ mới: thuốc điều trị đích, kháng thể đơn dòng, thuốc điều trị miễn dịch. Điều này giúp bệnh nhân ung thư tiếp cận phác đồ tiên tiến, giảm chi từ tiền túi và gánh nặng bệnh tật.
Ngoài ra, dự thảo bổ sung 24 thuốc điều trị bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, hô hấp, tâm thần, tiết niệu (29%); 18 thuốc điều trị bệnh hiếm (21,4%). Dự thảo cũng sửa đổi điều kiện thanh toán và nâng tỉ lệ chi trả của 52 thuốc đã có trong danh mục, mở rộng tiếp cận và giảm thêm gánh nặng tài chính cho người bệnh.
Hiện nay, danh mục thuốc BHYT theo Thông tư 20/2022 gồm 1.037 hoạt chất thuốc hóa dược và sinh phẩm, chia thành 27 nhóm cùng 59 thuốc phóng xạ và chất đánh dấu. Tuy nhiên, phần lớn danh mục được xây dựng từ năm 2018, trong khi khoa học dược phẩm phát triển nhanh với nhiều thuốc phát minh mới có hiệu quả cao nhưng chi phí lớn.
Theo lãnh đạo Vụ BHYT, việc đưa thuốc ung thư vào danh mục là cần thiết dù chi phí cao, giúp bác sĩ có thêm lựa chọn điều trị và người bệnh giảm chi tiền túi. Bà Trang lưu ý: để đảm bảo khả năng chi trả của quỹ BHYT, những thuốc có chi phí lớn sẽ được xem xét kỹ lưỡng, có thể quy định điều kiện thanh toán hoặc chỉ thanh toán với tỉ lệ nhất định. Mục tiêu là 'đảm bảo đáp ứng nhu cầu điều trị và góp phần làm giảm chi tiêu từ tiền túi của người dân cho y tế'.
Cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính
TS-BS Ong Thế Duệ (Viện Chiến lược và chính sách y tế) chỉ ra mâu thuẫn: thuốc mới, đặc biệt thuốc hiếm, thường chưa có đủ dữ liệu lâm sàng khi phê duyệt. Nếu chờ đủ bằng chứng, người bệnh mất cơ hội; nếu đưa vào ngay, quỹ BHYT đối mặt rủi ro tài chính. Giải pháp ông đề xuất là cơ chế 'chia sẻ rủi ro', cho phép đưa thuốc mới vào chi trả sớm hơn, với rủi ro tài chính được chia sẻ giữa nhà nước và nhà sản xuất dựa trên hiệu quả thực tế trên bệnh nhân.
Ông Phạm Văn Học, Phó chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam, kiến nghị cơ chế này cần được luật hóa bài bản. Theo ông, các hãng dược cần chia sẻ chi phí thông qua giá thuốc, áp dụng định mức chi phí tối đa hằng năm, và có thể miễn giảm cho bệnh nhân đăng ký sử dụng ở liệu trình đầu trong giai đoạn thương mại mới để bổ sung bằng chứng lâm sàng. Ông nhấn mạnh: 'Bài toán này chỉ giải được khi cân bằng được lợi ích giữa 3 bên: người bệnh, hãng dược và quỹ BHYT'.
Về vấn đề lạm dụng chỉ định dịch vụ, ông Học thừa nhận áp lực tự chủ tài chính có thể đẩy bệnh viện tăng chỉ định xét nghiệm hoặc kéo dài ngày nằm viện. Ông đề xuất: tính đúng, tính đủ cơ cấu chi phí vào giá dịch vụ y tế; tăng cường hậu kiểm; chuyển đổi mô hình đánh giá bác sĩ từ dựa trên doanh thu sang các chỉ số hành vi chính (KBI) đa chiều, gồm hành vi chuẩn, sự hài lòng của người bệnh, tuân thủ chuyên môn.
Định hướng tương lai: hệ thống lấy người dân làm trung tâm
TS Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, đánh giá cao hệ thống Bảo hiểm xã hội Việt Nam đã chuyển từ 'thanh toán thụ động' sang 'mua dịch vụ y tế chủ động', ứng dụng dữ liệu số để phát hiện và xử lý lạm dụng nhập viện hay xét nghiệm. Tuy nhiên, bà lưu ý cần hoàn thiện hướng dẫn chuyên môn, phác đồ điều trị; cải tiến phương thức chi trả theo hướng khuyến khích chất lượng và hiệu suất; nâng cao năng lực giám sát và trách nhiệm giải trình. Bà Pratt nhấn mạnh: thông qua củng cố quản trị hệ thống, cơ chế tài chính, hạ tầng dữ liệu và chất lượng cung ứng dịch vụ, Việt Nam có thể tiến tới một hệ thống y tế đảm bảo khả năng tiếp cận, tính phù hợp, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm.
Theo Bộ Y tế, danh mục thuốc BHYT chỉ quy định tên hoạt chất, không quy định nồng độ hay hàm lượng cụ thể. Để giảm tình trạng người bệnh phải tự mua thuốc ngoài, Bộ yêu cầu các bệnh viện thực hiện mua sắm, đấu thầu thuốc và vật tư y tế kịp thời. Các bệnh viện tự chủ nhóm 1 và nhóm 2 được phép tự quyết định mua sắm thuốc từ nguồn thu của bệnh viện và nguồn chi BHYT.
