Người Việt dành trung bình 5,5 giờ mỗi ngày trên mạng xã hội, nơi các thuật toán âm thầm quyết định phần lớn nội dung họ tiếp cận, từ video giải trí đến quảng cáo sản phẩm. Theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của DataReportal, đầu năm 2025, Việt Nam có khoảng 79,8 triệu người dùng Internet, tương đương gần 79% dân số. Người Việt dành trung bình 6 giờ 18 phút mỗi ngày để sử dụng Internet trên mọi thiết bị, trong đó mạng xã hội chiếm tỷ trọng lớn.
Thuật toán trong từng khoảnh khắc
Buổi sáng mở mắt, nhiều người có thói quen cầm điện thoại lướt vài video ngắn. Trên đường đi học, đi làm, ứng dụng gọi xe gợi ý tuyến đường phù hợp. Đến giờ nghỉ trưa, sàn thương mại điện tử đề xuất những món đồ 'có thể bạn sẽ thích'. Cuối ngày, nền tảng âm nhạc tự động tạo danh sách phát dựa trên tâm trạng, còn mạng xã hội tiếp tục đưa đến những nội dung đủ hấp dẫn để kéo dài thêm vài phút trước khi ngủ.
Thuật toán không phải là trí tuệ nhân tạo hào nhoáng trong phim khoa học viễn tưởng, mà là công nghệ đang âm thầm định hình cuộc sống của hàng triệu người Việt mỗi ngày. Chúng quyết định nội dung nào xuất hiện trên bảng tin, sản phẩm nào lọt vào tầm mắt, chuyến xe nào được ưu tiên và thậm chí cả những cuộc tranh luận mà mỗi người tham gia.
Tác động đến nền kinh tế số
Theo báo cáo e-Conomy SEA 2024 của Google, Temasek và Bain & Company, nền kinh tế số Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng nhanh trong khu vực Đông Nam Á. Thương mại điện tử là động lực chính, với giá trị giao dịch ngày càng tăng nhờ khả năng cá nhân hóa trải nghiệm người dùng. Thay vì quảng cáo đại trà, doanh nghiệp hiện có thể tiếp cận đúng nhóm khách hàng tiềm năng thông qua thuật toán phân phối nội dung và đề xuất sản phẩm. Một người vừa tìm kiếm giày chạy bộ có thể nhìn thấy quảng cáo đồ thể thao; một khách hàng thường xuyên mua mỹ phẩm sẽ được gợi ý các sản phẩm tương tự.
Thuật toán, ở khía cạnh tích cực, đang góp phần thúc đẩy thương mại điện tử, kinh tế sáng tạo và hoạt động kinh doanh trực tuyến tại Việt Nam. Nhờ đó, người tiêu dùng tiếp cận sản phẩm nhanh hơn, doanh nghiệp nhỏ cũng có cơ hội cạnh tranh khi nội dung chất lượng vẫn có khả năng tiếp cận lượng lớn khách hàng mà không cần ngân sách khổng lồ.
Mặt trái: Vòng lặp và sự mờ nhạt ranh giới
Tuy nhiên, sự tiện lợi đi kèm với những đánh đổi. Khi mọi trải nghiệm đều được cá nhân hóa, người dùng dễ bị 'nhốt' trong những vòng lặp sở thích quen thuộc. Nội dung tương đồng liên tục xuất hiện khiến góc nhìn trở nên thu hẹp. Những sản phẩm được đề xuất nhiều lần có thể tạo cảm giác cấp thiết dù nhu cầu thực tế không quá lớn. Những cuộc tranh luận có xu hướng cực đoan dễ được lan truyền vì giữ chân người dùng lâu hơn.
Thu Thủy (21 tuổi, sinh viên tại Hà Nội) chia sẻ: 'Một ngày em sử dụng khoảng 6 tiếng chỉ để lướt TikTok, có những ngày lên đến 8-9 tiếng. Ban đầu chỉ định xem vài video giải trí rồi học bài tiếp, nhưng cứ hết video này đến video khác. Có lúc ngẩng lên mới nhận ra đã hơn nửa đêm.' Phần lớn nội dung Thủy xem không đến từ những tài khoản chủ động theo dõi, mà được đề xuất qua trang 'Dành cho bạn', nơi thuật toán phân tích thời gian dừng lại trên mỗi video, nội dung từng tương tác, chủ đề yêu thích hay tốc độ vuốt màn hình.
Thu Thủy cũng cho biết có không ít lần mua hàng chỉ vì liên tục nhìn thấy sản phẩm xuất hiện trên mạng xã hội: 'Ban đầu chỉ xem cho vui thôi, nhưng thấy đi thấy lại nhiều quá lại có cảm giác mình cần nó thật. Đến lúc mua xong mới nhận ra không dùng nhiều như nghĩ.'
Con người vẫn là người quyết định cuối cùng
Thuật toán không thay thế con người, nhưng đang định hình thói quen của con người. Nếu trước đây, con người chủ động tìm kiếm thông tin, thì hiện nay phần lớn thông tin được 'đưa đến tận nơi' thông qua hệ thống đề xuất. Điều đó không đồng nghĩa thuật toán kiểm soát hoàn toàn cuộc sống. Lựa chọn cuối cùng vẫn thuộc về mỗi cá nhân. Người dùng có thể tắt thông báo, chủ động tìm kiếm nguồn thông tin đa chiều, giới hạn thời gian sử dụng mạng xã hội hoặc điều chỉnh lại thói quen tiêu dùng.
Vấn đề nằm ở chỗ, càng tiện lợi, con người càng ít nhận ra sự hiện diện của thuật toán trong những quyết định thường ngày. Thuật toán không bắt buộc ai phải mua hàng, xem video hay tranh luận. Chúng chỉ đưa ra những gợi ý có xác suất được lựa chọn cao nhất dựa trên dữ liệu thu thập được. Nhưng khi hàng trăm gợi ý như vậy xuất hiện mỗi ngày, ranh giới giữa 'thích thật' và 'được gợi ý để thích' đôi khi trở nên mờ nhạt.
Câu hỏi đáng suy ngẫm nhất không phải là liệu thuật toán có đang điều khiển con người hay không, mà là trong một thế giới nơi mọi thứ ngày càng được cá nhân hóa để phục vụ sở thích và thói quen, con người còn chủ động đến đâu trong những lựa chọn của chính mình? Bởi suy cho cùng, thuật toán có thể giúp cuộc sống thuận tiện hơn, thúc đẩy kinh tế số phát triển nhanh hơn và kết nối con người với vô vàn cơ hội mới. Nhưng khả năng dừng lại để đặt câu hỏi, cân nhắc và tự đưa ra quyết định vẫn là điều không công nghệ nào có thể làm thay.
