Dự thảo Luật Dân số sửa đổi đang được Bộ Y tế trình Chính phủ, trong đó đề xuất bãi bỏ quy định "mỗi cặp vợ chồng chỉ sinh một hoặc hai con", thay thế bằng nguyên tắc tôn trọng quyền tự quyết của công dân. Đây là sự điều chỉnh lớn nhất trong gần 40 năm thực hiện chính sách dân số kế hoạch hóa gia đình, nhằm đối phó với mức sinh giảm kỷ lục và tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tổng tỷ suất sinh năm 2023 của Việt Nam là 1,91 con/phụ nữ, mức thấp nhất kể từ năm 1999 đến nay. Mức sinh thay thế để duy trì ổn định dân số là 2,1 con, và mức sinh hiện tại đang thấp hơn khoảng 0,2 con. Nếu xu hướng này tiếp tục, dân số Việt Nam sẽ bắt đầu giảm trong những thập niên tới, đảo ngược quá trình tăng dân số lịch sử.
Áp lực không chỉ từ con số
Tình trạng "ngại sinh con" đã trở nên phổ biến tại các đô thị lớn. Tại TP.HCM, tỷ suất sinh chỉ đạt 1,29 con/phụ nữ, trong khi Hà Nội đạt 1,76 con/phụ nữ. Chi phí sinh hoạt và nuôi dạy trẻ ngày càng tăng cao, cùng với áp lực công việc và sự thay đổi trong lối sống khiến nhiều gia đình chỉ muốn có một con hoặc không muốn có con. Nghiên cứu xã hội cũng chỉ ra rằng tỷ lệ phụ nữ kết hôn trước 25 tuổi giảm mạnh, góp phần làm chậm quá trình sinh sản.
Không chỉ giảm về số lượng, chất lượng dân số cũng có những vấn đề đáng lo ngại. Chiều cao trung bình của người Việt trẻ đang được cải thiện nhưng vẫn thấp hơn các nước trong khu vực. Tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp lùn và gia tăng các bệnh không lây nhiễm đặt ra yêu cầu nâng cao thể trạng và tầm vóc người Việt – một mục tiêu dài hạn của chính sách dân số.
Già hóa dân số và "dân số vàng"
Việt Nam hiện có khoảng 16,1 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 16% dân số nhưng con số này sẽ tăng nhanh do tháp dân số có sự chênh lệch lớn. Nhóm người trong độ tuổi lao động (15-59 tuổi) đang chiếm khoảng 61%, một tỷ lệ thuận lợi được gọi là "cơ cấu dân số vàng". Tuy nhiên, thời kỳ vàng này sẽ không kéo dài lâu nếu không có chính sách duy trì nguồn lao động trẻ.
Già hóa dân số đặt gánh nặng lên hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là quỹ hưu trí và chăm sóc sức khỏe. Các chuyên gia dự báo, đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức trở thành quốc gia có dân số già, chấm dứt thời kỳ cơ cấu lao động trẻ dồi dào. Nếu không chuẩn bị kỹ lưỡng, tốc độ già hóa nhanh sẽ kéo theo sự suy giảm tiềm năng tăng trưởng, thiếu hụt lao động có kỹ năng.
Sửa luật để hóa giải bài toán dân số
Bộ Y tế đã công bố dự thảo tờ trình về Luật Dân số với nhiều điểm mới. Không còn quy định về số con, nhưng Nhà nước vẫn có chính sách khuyến khích, hỗ trợ các gia đình sinh đủ hai con. Các tỉnh, thành phố có sự khác biệt về mức sinh sẽ được xây dựng các giải pháp riêng: ở vùng mức sinh cao như miền núi phía Bắc, chính sách tập trung nâng cao chất lượng dân số, giảm sinh ở bà mẹ tuổi vị thành niên; ở vùng mức sinh thấp như Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, sẽ áp dụng chính sách hỗ trợ nuôi dạy trẻ, nhà ở xã hội, trợ cấp giáo dục.
Theo ông Phạm Vũ Hoàng, Cục trưởng Cục Dân số, Luật Dân số sửa đổi sẽ thể chế hóa các chủ trương của Đảng về công tác dân số trong tình hình mới, trong đó có việc "duy trì vững chắc mức sinh thay thế trên phạm vi cả nước" và "đưa tỷ lệ giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên". Ông cũng nhấn mạnh, việc sửa luật không khuyến khích sinh thật nhiều con, mà tạo điều kiện để người dân không bị giới hạn số con, đồng thời bảo đảm quyền trẻ em và bình đẳng giới.
Tương lai đất nước phụ thuộc vào quyết định hôm nay
Các nhà kinh tế cảnh báo, chi phí dân số già sẽ tăng gấp đôi trong vòng 20 năm tới nếu không điều chỉnh chính sách. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ các nước như Thái Lan, Singapore và Nhật Bản, nơi các gói hỗ trợ sinh sản, nhà ở, thuế đã được thực hiện nhưng hiệu quả còn hạn chế. Vì vậy, việc sửa Luật Dân số cần được tiến hành sớm, đồng bộ với cải cách giáo dục, y tế và an sinh xã hội.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong quá trình xây dựng luật. Có ý kiến lo ngại việc bỏ quy định về số con sẽ dẫn đến bùng nổ dân số ở nông thôn, miền núi, nơi quan niệm đông con vẫn còn nặng nề. Cơ quan soạn thảo cho rằng, các giải pháp truyền thông, nâng cao dân trí cùng chính sách cụ thể từng vùng sẽ ngăn chặn rủi ro này.
Dự luật được dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp tháng 10/2025. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước ngoặt quan trọng trong chính sách dân số, góp phần bảo đảm cho sự phát triển bền vững của dân tộc trong nhiều thập kỷ tiếp theo. Tương lai đất nước, như nhiều chuyên gia nhận định, được quyết định bởi quyết định đúng đắn và kịp thời hôm nay.
