Nhà máy lọc dầu Lukoil Neftohim Burgas – cơ sở lọc dầu duy nhất và lớn nhất của Bulgaria – đã không xử lý dầu thô Nga trong những tuần gần đây, theo xác nhận của Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Kinh tế, Đầu tư và Công nghiệp Bulgaria Alexander Poulev. Trong cuộc phỏng vấn với Truyền hình Quốc gia Bulgaria, ông Poulev khẳng định chính phủ Bulgaria duy trì liên lạc thường xuyên với Đại sứ quán Mỹ và Anh, cung cấp toàn bộ thông tin và thư từ liên quan để đảm bảo không có công ty nào trong tập đoàn chuyển tiền cho các cá nhân hoặc thực thể bị trừng phạt.
Vai trò then chốt của nhà máy
Nhà máy được đưa vào hoạt động năm 1963 và thuộc sở hữu của tập đoàn Lukoil (Nga) từ năm 1999. Với công suất xử lý khoảng 190.000 thùng dầu/ngày, nhà máy đóng góp khoảng 7% GDP của Bulgaria và cung cấp phần lớn nhiên liệu trong nước cũng như xuất khẩu sang các nước láng giềng Balkan. Điều này khiến nhà máy trở thành tâm điểm chú ý trong bối cảnh phương Tây siết chặt trừng phạt Moscow.
Áp lực từ phương Tây và miễn trừ trừng phạt
Bulgaria đã thông qua luật khẩn cấp, bổ nhiệm quản trị viên nhà nước và xin miễn trừ từ Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) trực thuộc Bộ Tài chính Mỹ. Giấy phép chung số 130 (tháng 11/2025) cho phép giao dịch với các công ty con của Lukoil tại Bulgaria đến hết tháng 4, trong khi giấy phép song song của Anh kéo dài đến tháng 8. Điều kiện cốt lõi là không có dòng tiền chảy về công ty mẹ ở Nga.
Ông Poulev cho biết: "Mọi công ty mới đăng ký tại Thụy Sĩ đều được thảo luận với các đối tác Anh và Mỹ của chúng tôi", đồng thời nhấn mạnh rằng Bulgaria tuân thủ mọi yêu cầu và không có khoản tiền nào được chuyển từ nhà máy đến các công ty bị trừng phạt. Chính phủ hiện tại do Thủ tướng Rumen Radev dẫn dắt thừa hưởng nhiều vấn đề quan trọng liên quan đến Lukoil từ chính quyền trước, bao gồm tranh chấp trọng tài đang chờ xử lý và các tài khoản bị đóng băng.
Tranh chấp với Litasco và kiện tụng
Litasco SA, cánh tay thương mại của Lukoil đăng ký tại Thụy Sĩ, từng đảm nhận việc cung cấp dầu thô cho nhà máy Burgas và định tuyến lợi nhuận ra nước ngoài. Khi quản trị viên nhà nước Bulgaria tiếp quản nhà máy vào cuối năm 2025, một trong những việc đầu tiên là cắt đứt quan hệ với Litasco. Việc này giúp nhà máy tiết kiệm khoảng 8 triệu USD chỉ trong 2 tháng nhờ loại bỏ phí hoa hồng của Litasco.
Litasco đã đệ đơn kiện trọng tài đòi Bulgaria bồi thường khoảng 3 tỷ Euro. Đầu tháng trước, ông Poulev từng cảnh báo về nguy cơ Bulgaria phải đối mặt với yêu cầu bồi thường này, coi đây là mối đe dọa nghiêm trọng đối với nhà nước Bulgaria. Đến ngày 30/6, các quan chức chính phủ đã họp với đại diện Litasco và Lukoil, đạt được thỏa thuận để Litasco dỡ bỏ ngay hạn chế ngăn nhà máy giao dịch dầu thô từ các công ty đăng ký tại Thụy Sĩ, giúp nhà máy có thể mua dầu dễ dàng hơn.
Nguồn dầu thay thế và phụ thuộc hạ tầng Nga
Từ tháng 3/2024, Bulgaria đã cấm nhập khẩu dầu thô Nga theo luật trong nước, sớm hơn thời hạn miễn trừ của EU. Nhà máy chuyển sang các nguồn thay thế chủ yếu là dầu Kazakhstan (KEBCO), Iraq, Tunisia và hỗn hợp CPC. Tuy nhiên, KEBCO vẫn đi qua hệ thống đường ống của Transneft (Nga) và các cảng Biển Đen của Nga trước khi được tải lên tàu. Về mặt vật lý, dầu này gần như giống Urals, chỉ khác về giấy tờ xuất xứ. Nga thu phí quá cảnh và nắm khoảng 44% cổ phần trong Liên doanh Đường ống Caspian (CPC). Do đó, dù dầu nhập khẩu hiện nay là hợp pháp và không phải dầu Nga trực tiếp, sự phụ thuộc vào hạ tầng năng lượng Nga vẫn tồn tại.
Nhà máy được thiết kế để xử lý dầu nặng, chua kiểu Urals. Việc tái cấu hình hoàn toàn để xử lý các loại dầu nhẹ hơn ước tính tốn khoảng 500 triệu Euro và chưa được thực hiện. Trước khi quản trị viên nhà nước tiếp quản, nhà máy từng tạo ra lợi nhuận lớn bất thường từ dầu Nga giá rẻ, phần lớn được chuyển ra nước ngoài. Hiện nay, dòng lợi nhuận trực tiếp về Nga đã bị cắt, nhưng Lukoil vẫn là chủ sở hữu pháp lý và mọi giao dịch bán tài sản đều cần sự chấp thuận của OFAC.
Tương lai của nhà máy dưới quản lý nhà nước
Quyết định của Tòa án Hiến pháp vào ngày 21/7 tuyên bố quản trị viên đặc biệt chỉ có thể quản lý trực tiếp một công ty, khiến chủ sở hữu Nga có thể lấy lại quyền kiểm soát 3 công ty còn lại trong tập đoàn Lukoil tại Bulgaria là Lukoil Bulgaria, Lukoil Bulgaria Bunker và Lukoil Aviation Bulgaria. Điều này có thể dẫn đến các biện pháp trừng phạt trực tiếp từ đối tác quốc tế, đóng cửa nhà máy và thiếu hụt nhiên liệu.
Chính phủ đang thực hiện chiến lược 2 bước, trong đó nhóm nghị sĩ từ Đảng Progressive Bulgaria của Thủ tướng Radev đã đệ trình dự luật sửa đổi nhằm chỉ định các cơ sở hạ tầng quan trọng là tài sản chiến lược quốc gia. Ông Poulev cũng phủ nhận việc miễn trừ trừng phạt bị sử dụng như "quân bài mặc cả" liên quan đến việc chuyển máy bay tiếp nhiên liệu Mỹ đến căn cứ không quân Bezmer. Song song với đó, Mỹ đã gia hạn thời hạn đàm phán bán tài sản nước ngoài của Lukoil đến ngày 22/8. Đây là bước phát triển quan trọng trong bối cảnh các biện pháp trừng phạt của Washington nhằm vào Lukoil và Rosneft từ tháng 10/2025, đe dọa hoạt động của nhà máy.
