Đồng chí Nguyễn Hồng Nhật, Phó Trưởng Ban Tổ chức Thành ủy Hà Nội, cho rằng hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ phụ thuộc vào việc sắp xếp tổ chức bộ máy mà trước hết được quyết định bởi chất lượng đội ngũ cán bộ và phương thức tổ chức thực hiện. Kinh nghiệm của Hà Nội là phải thực hiện đồng thời việc kiện toàn tổ chức bộ máy với bố trí, sắp xếp cán bộ, bảo đảm hệ thống chính trị vận hành thông suốt ngay từ những ngày đầu.
Coi công tác cán bộ là nhiệm vụ xuyên suốt
Một bài học quan trọng khác là phải coi công tác cán bộ là nhiệm vụ xuyên suốt trong toàn bộ quá trình vận hành mô hình mới. Thành phố đang từng bước chuyển từ quản lý biên chế sang quản trị nguồn nhân lực theo vị trí việc làm, năng lực thực tiễn và hiệu quả công việc; tăng cường đánh giá cán bộ bằng kết quả, sản phẩm đầu ra thay vì chỉ dựa trên quá trình công tác. Đây là yêu cầu tất yếu khi khối lượng công việc ở cấp xã ngày càng lớn và đòi hỏi năng lực quản trị ngày càng cao.
Từ thực tiễn của Hà Nội cũng cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế biên chế theo hướng linh hoạt hơn. Hiện nay, sự chênh lệch về dân số, số lượng đảng viên và khối lượng công việc giữa các xã, phường là rất lớn nhưng cơ cấu tổ chức và định mức biên chế còn tương đối đồng đều. Vì vậy, việc bố trí bộ máy, vị trí việc làm và đội ngũ cán bộ cần được nghiên cứu trên cơ sở yêu cầu quản trị thực tế và định hướng phát triển của từng địa bàn.
Đẩy mạnh chuyển đổi số và phân cấp
Bên cạnh đó, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và đẩy mạnh chuyển đổi số cần được xác định là một trong những động lực quan trọng để nâng cao hiệu quả vận hành mô hình. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, quy trình được số hóa và trách nhiệm được xác định rõ, chính quyền cơ sở sẽ có điều kiện phát huy tính chủ động, xử lý công việc nhanh hơn, phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn.
Theo tôi, giai đoạn tiếp theo cần tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực phù hợp; đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực quản trị, kỹ năng số và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới. Đây là điều kiện quan trọng để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, bền vững và đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Linh hoạt biên chế, tháo gỡ áp lực cho bộ máy cơ sở
Đồng chí Phạm Thị Thanh Hiền, Giám đốc Sở Nội vụ Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Thành phố Hồ Chí Minh đã cơ bản khắc phục tình trạng mất cân đối nhân sự giữa các địa phương. Thành phố đã điều động hơn 620 cán bộ có chuyên môn sâu hỗ trợ cơ sở; từng bước giải quyết tình trạng thừa, thiếu công chức cấp xã phát sinh sau sắp xếp.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy khối lượng công việc tại nhiều xã, phường đang tăng rất nhanh, nhất là ở những địa bàn có dân số đông và tốc độ đô thị hóa cao. Vì vậy, việc áp dụng cứng khung biên chế tối đa 70 công chức cấp xã cần được nghiên cứu theo hướng linh hoạt, phù hợp thực tiễn hơn.
Bên cạnh đó, thành phố có hơn 5.000 người hoạt động không chuyên trách đang công tác tại các cơ quan Đảng, Mặt trận Tổ quốc, chính quyền địa phương. Thành phố đang triển khai rà soát, sắp xếp lại đội ngũ này nhằm đáp ứng yêu cầu mới của hệ thống chính trị. Thời gian tới, thành phố sẽ tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu quả, gắn với đẩy mạnh chuyển đổi số và hiện đại hóa nền hành chính.
Là đô thị đặc biệt với quy mô dân số lớn và biến động cơ học phức tạp, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đề xuất Chính phủ xây dựng cơ chế giao biên chế linh hoạt, gắn với quy mô dân số, khối lượng công việc và nhiệm vụ được phân cấp, ủy quyền; qua đó tạo điều kiện để các địa phương, sở, ngành chủ động bố trí nhân sự, thu hút nhân tài và nâng cao chất lượng thực thi công vụ.
Hoàn thiện bộ máy gắn với nguồn lực
Hoàn thiện bộ máy không chỉ là sắp xếp lại nhân sự mà còn phải bảo đảm nguồn lực tương xứng với nhiệm vụ được giao. Khi phân cấp gắn với biên chế, kinh phí và trách nhiệm thực thi, chính quyền cơ sở mới có đủ điều kiện phát huy tính chủ động và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.
Luật sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, nhận định sau gần một năm vận hành, bức tranh thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, nhưng cũng tồn tại không ít khó khăn, thách thức. Chính quyền cấp xã bước đầu được trao quyền thực chất hơn trong những lĩnh vực rất “nóng” như quản lý đất đai, đô thị và an sinh xã hội.
Khối lượng công việc rà soát và ban hành văn bản ở địa phương hiện rất lớn nhưng định mức biên chế đang thấp hơn nhiều so thực tiễn. Khảo sát của chúng tôi ở các địa phương như Cần Thơ, Bắc Ninh, Đà Nẵng, Cà Mau và An Giang… cho thấy yêu cầu cần phải tổng rà soát và đồng bộ hóa các luật chuyên ngành. Đối với xã, phường thuộc đô thị lớn, cần cho phép thành lập thêm những phòng chuyên môn đặc biệt.
Trong quá trình tìm hiểu thực tế, chúng tôi ghi nhận mô hình “Cụm tư pháp liên xã” được tổ chức ở Cà Mau. Đây là một hướng gợi mở cho địa phương khác xây dựng mô hình tương tự. Tuy nhiên, với những đô thị lớn cần có cơ chế đặc thù riêng, chủ động nguồn lực và quản trị, không áp dụng chung một khung quản lý cho tất cả địa phương.
Chúng ta cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý cho quản trị số, thừa nhận giá trị pháp lý của dữ liệu và hồ sơ điện tử, đồng thời chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm gắn với trách nhiệm giải trình rõ ràng. Theo tôi, đây cũng là yêu cầu cấp bách để nâng cao hiệu quả thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp trong thời gian tới.
Xây dựng cơ chế phát hiện vướng mắc để sửa đổi kịp thời
Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Công Giao, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh việc tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp là bước cải cách rất lớn ở nước ta. Với những thay đổi lớn như vậy, việc phát sinh khó khăn trong giai đoạn ban đầu là điều khó tránh khỏi. Cần coi đây là dữ liệu quan trọng để tiếp tục điều chỉnh quy trình, cách thức tổ chức cho phù hợp hơn.
Từ góc độ pháp lý, tôi cho rằng, vẫn tồn tại khoảng cách nhất định giữa nhiệm vụ được giao và điều kiện thực hiện. Trong một số vụ việc cụ thể, còn chưa thật rõ cơ quan nào chịu trách nhiệm chính, cơ quan nào phối hợp, nhất là đối với những việc liên quan đến nhiều ngành, nhiều địa bàn hoặc những việc mới phát sinh. Người dân còn gặp khó khăn khi tiếp cận dịch vụ công, bởi hồ sơ, dữ liệu, cán bộ, thủ tục và hệ thống công nghệ chưa hoàn thiện, chưa được kết nối thông suốt.
Tôi xin gợi ý ba hướng hoàn thiện cơ chế vận hành chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay. Thứ nhất, cần thực hiện việc theo dõi, đánh giá quá trình vận hành một cách thường xuyên. Việc đánh giá này không chỉ dừng lại ở góc độ bộ máy nhà nước, cần nhìn từ trải nghiệm của người dân, tổ chức, doanh nghiệp, đặc biệt từ các nhóm yếu thế trong xã hội.
Thứ hai, thiết lập một kênh phản ánh chính thức, đơn giản, dễ sử dụng. Kênh thông tin này dành cho chính quyền cấp xã, người dân, tổ chức và doanh nghiệp để báo cáo, thông tin nhanh chóng những vướng mắc phát sinh. Thứ ba, nên xây dựng bộ hướng dẫn hành động cụ thể cho chính quyền địa phương, tập trung vào những lĩnh vực tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân và doanh nghiệp như đất đai, hộ tịch, an sinh xã hội, tiếp công dân, khiếu nại tố cáo, giáo dục, y tế và bảo trợ xã hội.
Kinh nghiệm các nước trên thế giới cho thấy không có mô hình chính quyền địa phương nào hoàn thiện tuyệt đối. Mô hình hiệu quả không phải mô hình không bao giờ có vướng mắc hay trục trặc, mà là mô hình có cơ chế phát hiện vướng mắc và sửa đổi kịp thời để phục vụ người dân ngày càng tốt hơn. Đó là cách thức để quá trình cải cách bộ máy gắn chặt hơn với mục tiêu xây dựng chính quyền gần dân, vì dân, bảo đảm quyền con người và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Thanh Tâm, Ngọc Bích, Phương Nam (Ghi)
