Sáng 4/8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tại Tổ về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi). Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, tham gia thảo luận tại Tổ 2 - Đoàn Đại biểu Quốc hội TP.HCM, nhấn mạnh dự án luật có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật.
Chủ tịch Quốc hội khẳng định: "Mọi công dân phải sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật; muốn vậy, trước hết công dân phải hiểu Hiến pháp, hiểu pháp luật." Ông lưu ý: "Điều quan trọng là làm sao để công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không còn mang tính hình thức, lối mòn mà thật sự trở thành động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật."
Thực trạng và yêu cầu đổi mới căn bản
Theo Chủ tịch Quốc hội, thời gian qua, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đã được triển khai từ Trung ương đến địa phương, bao gồm việc thành lập các Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các quy định mà không thực sự quan tâm tổ chức thực hiện thì pháp luật vẫn khó đến được với người dân.
Ông nhận định, hoạt động lập pháp gần đây đã có những đổi mới mạnh mẽ. Do đó, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng phải có bước chuyển tương xứng với yêu cầu của giai đoạn mới.
Chuyển đổi số: Từ số hóa văn bản đến tương tác đa chiều
Nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số, Chủ tịch Quốc hội chỉ ra thực tế: việc số hóa trong tuyên truyền pháp luật hiện chủ yếu dừng ở đăng tải văn bản PDF trên các cổng thông tin điện tử, rất khó thu hút người dân. Ông đề nghị Luật cần quy định rõ việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật, trong đó luật hóa nghĩa vụ của các cơ quan ban hành trong việc cung cấp dữ liệu mở để tích hợp vào các công cụ AI, chatbot tự động giải đáp pháp luật cho người dân 24/7.
Bên cạnh đó, cơ chế tương tác không nên chỉ là truyền thông một chiều từ cơ quan nhà nước xuống. Dự thảo Luật cần bổ sung quy định về cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá mức độ hiểu biết và đo lường "sức khỏe" tiếp cận pháp luật của người dân trên môi trường số để kịp thời điều chỉnh nội dung tuyên truyền.
Chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ
Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật lần này không chỉ dừng ở việc sửa câu chữ hay bổ sung nhiệm vụ cho các cơ quan, mà cần tạo ra sự đổi mới về phương thức tiếp cận: chuyển từ tư duy quản lý, ban phát thông tin sang tư duy phục vụ, hỗ trợ người dân nâng cao năng lực tự bảo vệ mình bằng pháp luật.
"Nếu chúng ta xây dựng tốt luật này và tổ chức thực hiện tốt thì những đạo luật, nghị quyết mà Quốc hội ban hành sẽ thực sự được truyền tải đến người dân, doanh nghiệp và các đối tượng thụ hưởng", ông nói.
Xác định nhóm đối tượng đặc thù và xã hội hóa
Chủ tịch Quốc hội đề nghị xác định rõ các nhóm đối tượng đặc thù, đồng thời cá thể hóa nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật. Về xã hội hóa, ông yêu cầu xây dựng cơ chế khuyến khích thực chất, tránh quy định chung chung. Dự thảo cần cụ thể hóa các chính sách ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, tài chính, tín dụng, tiếp cận đất đai và các điều kiện cần thiết khác đối với tổ chức, doanh nghiệp tham gia.
Ông cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm xã hội của đội ngũ luật sư, nghiên cứu quy định số giờ bắt buộc hằng năm mà luật sư tham gia trợ giúp pháp lý, tư vấn, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; coi đây là tiêu chí đánh giá, xếp loại đối với luật sư và tổ chức hành nghề luật sư.
Đại biểu: Chuyển từ phổ biến sang quản trị tuân thủ pháp luật
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn TP.HCM) đánh giá cao việc dự thảo Luật bổ sung nhiều nội dung quan trọng như truyền thông chính sách, chuyển đổi số; chuyển từ tư duy phổ biến văn bản pháp luật sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, ông cho rằng vấn đề quan trọng là cần tập trung chuyển đổi tư duy từ phổ biến pháp luật sang quản trị việc tuân thủ pháp luật.
Ông đề nghị bổ sung ngay tại Điều 3 và Điều 5 nội dung về hình thành năng lực tiếp cận, sử dụng pháp luật và xây dựng văn hóa sử dụng pháp luật. Theo ông, biết pháp luật không đồng nghĩa với việc sẽ tự động tuân thủ; người dân cần được trang bị kỹ năng để hiểu và vận dụng pháp luật trong thực tiễn.
Khắc phục tình trạng giao khoán, hình thức
Đại biểu Bế Thanh Tịnh (Đoàn Cao Bằng) nhấn mạnh tinh thần cốt lõi của lần sửa đổi là chuyển từ tư duy "tuyên truyền pháp luật" sang "xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật"; chuyển từ lấy cơ quan nhà nước làm trung tâm sang lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm để phục vụ. Bà chỉ ra thực tiễn: công tác tuyên truyền ở nhiều nơi vẫn bị giao khoán cho ngành tư pháp, triển khai chưa đến nơi đến chốn, đối tượng tham gia còn hẹp, chủ yếu mang tính hình thức.
Theo bà, điều này chưa trả lời được câu hỏi then chốt: Người dân có hiểu luật, có biết vận dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hay không?
Hoàn thiện nội hàm "văn hóa tuân thủ pháp luật"
Đại biểu Bùi Hoài Sơn (Đoàn Hà Nội) đề nghị nghiên cứu hoàn thiện Điều 2 và Điều 3 của dự thảo Luật theo hướng làm rõ hơn nội hàm của "văn hóa tuân thủ pháp luật". Ông cho rằng khái niệm này không chỉ là chấp hành pháp luật một cách thụ động mà phải là sự chuyển hóa các quy định pháp luật thành niềm tin, thành chuẩn mực ứng xử và thành thói quen trong đời sống xã hội.
"Tôi đề nghị nghiên cứu bổ sung nội hàm này như một bộ phận của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam", đại biểu kiến nghị.
