Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập ở Đà Nẵng không chỉ thắp lên hy vọng đưa những người lính trở về với đất mẹ mà còn hé lộ một quần thể căn cứ hậu cần quy mô cùng hệ thống công sự bằng đá gần như nguyên vẹn.
Phát hiện bức tường đá bí ẩn giữa rừng sâu
Khu vực thôn Lâm Tây (xã Hà Nha, thành phố Đà Nẵng) sở hữu hệ thống hang đá tự nhiên hiểm trở, thuộc dãy núi Sơn Gà. Trong kháng chiến chống Mỹ, hang Đá Sập (còn gọi là hang Thương Nghiệp K600) là cứ điểm trú quân, điều trị thương binh và trung chuyển lương thực trọng yếu của nhiều đơn vị chủ lực, bao gồm Đoàn Pháo binh 575 thuộc Mặt trận 44 Quảng Đà.
Con đường vào hang Đá Sập vẫn hiểm trở như hơn nửa thế kỷ trước. Phải băng qua hơn 1 cây số rừng già, men theo triền núi dựng đứng, nhiều đoạn chỉ đủ đặt một bàn chân. Những khối đá khổng lồ bị bom đạn đánh sập từ năm 1969 vẫn nằm chồng chất, che kín cửa hang.
Hệ thống phòng thủ bằng đá độc đáo
Cách hang Đá Sập không xa, một bức tường đá dài khoảng 150 m uốn lượn theo sườn núi vừa được phát hiện. Công trình cao gần 1 m, nhiều đoạn rộng tới 1,5 m, nối liền các mỏm đá tự nhiên tạo thành tuyến phòng thủ liên hoàn. Toàn bộ được xây thủ công, những khối đá nặng xếp chồng khít, chèn kín bằng đá nhỏ và đất. Trải qua hơn 50 năm, công trình vẫn gần như nguyên vẹn.
Cách đó khoảng 200 m, trên một mỏm núi cao, lực lượng chức năng phát hiện vọng gác bằng đá nhô hẳn ra ngoài, quan sát toàn bộ hướng tiếp cận thôn Lâm Tây. Theo nhận định, đây là hệ thống công sự bộ đội tận dụng địa hình để cảnh giới, bảo vệ căn cứ hậu cần. Những phát hiện này góp phần làm sáng tỏ quy mô và tính chất đặc biệt của K600 – căn cứ được tổ chức phòng thủ bài bản.
Ký ức về trận oanh kích năm 1969
Thượng tá Lê Huy Từ, nguyên trợ lý tài chính Đoàn Pháo binh 575, nhớ lại: các hang đá nhỏ chứa 3-5 người, hang Đá Sập chứa hàng chục người, là nơi trú quân, tích trữ lương thực. Sáng 25.4.1969, ông cùng hàng trăm người tập trung tại núi Sơn Gà. Khoảng 10 giờ, khói bếp bị máy bay trinh sát OV-10 phát hiện. Máy bay phản lực F4 được điều đến, quần thảo từ 11 đến 13 giờ, thả bom dữ dội.
Ông Từ và một chiến sĩ quân y ngồi trong hang cách hang Đá Sập 500 m về hướng đông. Quả bom 250 kg đâm trúng nóc hang nhưng may mắn đập ngang hòn đá, không nổ. "Khoảnh khắc đó, chúng tôi thoát chết trong gang tấc, nhưng xung quanh nhiều hang đá đã sập", ông kể. Sau loạt oanh tạc, hang đá sập bít kín lối ra vào, nhiều bộ đội hy sinh, riêng Đoàn Pháo binh 575 có nhiều chiến sĩ nằm lại. Các ngày sau không thể tiếp cận do đá lớn chồng lên.
Công tác quy tập hài cốt liệt sĩ
Đại tá Trần Hữu Ích, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Đà Nẵng, cho biết K600 không phải hang đơn lẻ mà nằm trong quần thể hang động quy mô lớn. Bộ Chỉ huy đã thu thập tài liệu, gặp nhân chứng, tổ chức hội thảo khoa học trước khi tìm kiếm. Bên trong hang vẫn lưu giữ nhiều dấu tích chiến tranh.
Qua bóc tách đất đá, lực lượng phát hiện di vật: dép cao su, dép rọ, áo mưa, vải dù, dây thông tin, lon cá hộp, bàn chải đánh răng cùng đạn AK, đạn cối, đạn pháo. Theo tư liệu, hang Đá Sập từng cất giấu lương thực, vũ khí, đạn dược. Tháng 4.1969, khu vực bị tập kích dữ dội khiến cửa hang sụp đổ, chôn vùi nhiều cán bộ, chiến sĩ.
Sau xác minh, Quân khu 5 chỉ đạo rà phá bom mìn, tổ chức tìm kiếm. Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mở rộng khai quật, phát hiện thêm xương, mảnh vải, nút áo. Đến nay, đã quy tập được 7 hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập, an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Đại Đồng (xã Hà Nha).
