Thật tình cờ, người viết bài được Đại tá Hà Hoài Nam, con trai cố Thiếu tướng Hà Vi Tùng, kể về người cha đã từng chỉ huy tiếp quản đảo Cồn Cỏ vào ngày 27/7/1959. Đại tá Hà Hoài Nam dẫn từ tư liệu của TS Hoàng Chí Hiếu viết về Đại tướng Đoàn Khuê, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng, người từng làm Chính ủy kiêm Bí thư Đảng ủy Lữ đoàn 341 đóng ở Vĩnh Linh, Quảng Trị và Thiếu tướng Hà Vi Tùng, Lữ đoàn trưởng 341 về sự kiện đặc biệt có giá trị lịch sử này.
Bối cảnh lịch sử và vị trí chiến lược của đảo Cồn Cỏ
Sau Hiệp định Genève 1954, tuy phần lớn Vĩnh Linh được giải phóng nhưng đảo Cồn Cỏ (tọa độ 17008’15’’ – 17010’05’’ vĩ độ Bắc; 1070,19’50” – 107020’40” kinh độ Đông) vẫn hoàn toàn “bỏ trống”. Nằm cách đất liền gần 13 hải lý, đảo Cồn Cỏ có khả năng quan sát phạm vi rộng. Tại đảo, nếu sử dụng phương tiện, có thể quan sát được nhiều hoạt động ở các vị trí của Mỹ và Việt Nam Cộng hòa ở bờ nam giới tuyến cũng như phát hiện tàu chiến của đối phương từ xa. Trong thời gian dài, đảo chỉ là nơi ghé chân của ngư dân Vĩnh Linh đi biển mỗi khi gặp thời tiết xấu.
Áp lực từ Trung Quốc và chính quyền Sài Gòn
Từ năm 1959 trở đi, việc thiết lập kiểm soát hòn đảo này mới trở nên bức thiết bởi yêu cầu hiện thực hóa cơ sở pháp lý cũng như khẳng định chủ quyền của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đối với đảo Cồn Cỏ sau hàng loạt động thái của Trung Quốc trên Biển Đông sau Tuyên bố ngày 4/9/1958 và của chính quyền Sài Gòn đối với đảo Cồn Cỏ. Chính vì thế, việc chiếm lĩnh Cồn Cỏ sẽ tạo nên lợi thế vô cùng to lớn không chỉ đối với việc phát hiện địch từ xa, bảo vệ miền bắc nói chung, bảo vệ nội địa Vĩnh Linh nói riêng mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với việc mở con đường trên biển chi viện cách mạng miền nam.
Kế hoạch chiếm lĩnh đảo của Lữ đoàn 341
Nhiệm vụ được giao cho Lữ đoàn 341. Đồng chí Đoàn Khuê cùng Ban Chỉ huy Lữ đoàn đã khẩn trương tổ chức một bộ phận do Trung đoàn trưởng Hà Vi Tùng chỉ huy khảo sát tình hình trên đảo. Trên cơ sở đó, ngày 27/7/1959, Ban Chỉ huy Lữ đoàn 341 quyết định đưa Đại đội 6/Tiểu đoàn 2 bộ binh ra chiếm lĩnh Cồn Cỏ, chính thức xác lập sự kiểm soát của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đối với hòn đảo này. Tin quân đội “Bắc Việt” chiếm đảo Cồn Cỏ thật sự làm chấn động giới quân sự Sài Gòn nhưng không có cách gì đối phó bằng việc đưa tin trên bản tin quân sự và báo chí.
Phản ứng của đối phương và củng cố phòng thủ
Việc Lữ đoàn 341 đưa quân ra chốt giữ Cồn Cỏ đã đập tan âm mưu chiếm cứ hòn đảo này làm bàn đạp để uy hiếp Vĩnh Linh của chính quyền Sài Gòn. Do đó, chỉ 2 ngày sau, đối phương cho 2 tàu biệt kích đưa quân ra với ý định chiếm đảo. Phát hiện âm mưu địch, Đại đội 6 nổ súng buộc chúng phải rút lui. Ngay sau khi đưa quân lên đảo, bên cạnh xây dựng hệ thống phòng thủ (hệ thống công sự, ụ pháo phòng không, đường chiến hào và giao thông hào quanh đảo), được sự hỗ trợ của Khu ủy và Ủy ban Hành chính khu vực Vĩnh Linh, Ban Chỉ huy Lữ đoàn 341 còn khẩn trương chuẩn bị các điều kiện thiết yếu để đưa dân ra sinh sống lâu dài. Cụ thể, cho xây dựng nhà từ kiên cố đến dã chiến cùng trang thiết bị cho dân sinh sống lâu dài cùng bộ đội bảo vệ đảo. Việc thiết lập kiểm soát và chuẩn bị điều kiện để nhanh chóng đưa dân ra sinh sống lâu dài chính là cơ sở thực tiễn quan trọng nhất khẳng định chủ quyền của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đối với đảo Cồn Cỏ.
Vị thế chiến lược và lời khen của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Với sự kiện này, Lữ đoàn 341 do Lữ trưởng Hà Vi Tùng làm chủ được địa bàn đứng chân có vị trí chiến lược quan trọng, mở rộng được không gian phòng thủ của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, biến đảo Cồn Cỏ trở thành “vọng gác tiền tiêu” của miền Bắc xã hội chủ nghĩa cũng như để bảo vệ tuyến đầu Vĩnh Linh. Việc xây dựng, củng cố đảo vững chắc khiến Cồn Cỏ trở thành “chiến hạm không thể đánh chìm” trên Biển Đông trong suốt cuộc chiến tranh phá hoại của Mỹ. Với chiến công này, Lữ đoàn 341 cùng các chiến sĩ thế hệ tiếp nối xứng đáng với lời khen tặng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Cồn Cỏ nở đầy hoa thắng trận/Đánh cho tan xác giặc Huê Kỳ”.
Ý nghĩa lịch sử và những con số ấn tượng
Như vậy, sự kiện ngày 27/7/1959 là một ngày lịch sử, thể hiện tinh thần chiến lược lớn lao về biển đảo, một bước đi sáng suốt trong thời điểm giao thời của thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, cứu nước và một trong những cá nhân đó có Đại tá Chính ủy Đoàn Khuê và trung tá Hà Vi Tùng cùng tập thể Lữ đoàn 341. Chính lá cờ Tổ quốc tung bay trên đảo Cồn Cỏ mở ra một trang anh hùng thời đại cho đến tận hôm nay. Đảo Cồn Cỏ diện tích 4,4 km2, cách cảng Cửa Việt gần 30 km, còn có tên gọi khác là Hòn Cỏ, Con Hổi hay Hòn Mệ. Trong chiến tranh chống Mỹ, Cồn Cỏ đánh 841 trận, bắn rơi 48 máy bay, bắn chìm và cháy 17 tàu chiến. Đảo hứng chịu 5.200 tấn bom đạn. Được hai lần tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
