Vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) là loại vi khuẩn phổ biến, có thể tồn tại nhiều năm trong dạ dày mà không gây triệu chứng. Tuy nhiên, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đây là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của ung thư dạ dày. Điều đáng lưu ý là HP không chỉ tồn tại ở một cá nhân mà còn có thể lây lan giữa các thành viên trong gia đình qua nhiều thế hệ nếu không được phát hiện và điều trị triệt để.
Vi khuẩn HP lây lan qua sinh hoạt hàng ngày
Bác sĩ Võ Hồng Lan Phương, khoa Nội Tiêu hóa, Bệnh viện Nhân dân Gia Định (TP.HCM), cho biết HP là trực khuẩn hình xoắn sống trong lớp nhầy bao phủ niêm mạc dạ dày. Vi khuẩn có khả năng phá vỡ lớp bảo vệ tự nhiên của niêm mạc, gây viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày - tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày.
HP chủ yếu lây từ người sang người qua nước bọt hoặc đường tiêu hóa. Những thói quen quen thuộc như dùng chung bát đũa, muỗng, cốc uống nước, gắp thức ăn cho nhau hoặc không rửa tay kỹ sau khi đi vệ sinh đều có thể tạo điều kiện để vi khuẩn lây lan. Nguồn nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm cũng là con đường truyền bệnh.
"Chính vì vậy, trong nhiều gia đình, khi một người nhiễm HP thì những thành viên còn lại cũng có nguy cơ mang vi khuẩn mà không hề biết", bác sĩ Phương nói.
Tỷ lệ nhiễm HP cao tại Việt Nam
Theo các thống kê dịch tễ, tỷ lệ nhiễm HP trong cộng đồng người Việt dao động ở mức rất cao, từ 70% đến hơn 80%. Trong đó, một tỷ lệ nhỏ tiến triển thành ung thư nếu được theo dõi và điều trị đúng cách. Nguy cơ này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như chủng vi khuẩn, đặc biệt là những chủng mang gen độc lực CagA, phản ứng miễn dịch của từng người cũng như các yếu tố môi trường và lối sống.
Bên cạnh nhiễm HP, nam giới có nguy cơ mắc ung thư dạ dày cao hơn nữ giới. Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi, đặc biệt trong độ tuổi 60-80. Những năm gần đây, số ca ung thư dạ dày ở người trẻ cũng có xu hướng gia tăng. Đáng lo ngại, bệnh ở nhóm tuổi này thường được phát hiện muộn nên tiên lượng điều trị kém hơn. Người có nhóm máu A cũng được ghi nhận có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, dù cơ chế vẫn chưa được xác định rõ.
Các yếu tố nguy cơ khác
Các yếu tố lối sống tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Hút thuốc lá làm tăng gấp đôi nguy cơ ung thư dạ dày, trong khi rượu bia kéo dài gây kích thích niêm mạc và thúc đẩy quá trình viêm. Chế độ ăn nhiều muối, thực phẩm hun khói, nướng, chiên hoặc ngâm muối cũng làm tăng nguy cơ do các hợp chất sinh ra trong quá trình chế biến có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày.
Ngoài ra, tiền sử gia đình có người mắc ung thư dạ dày, các hội chứng di truyền như FAP, Lynch, Peutz-Jeghers, Juvenile polyposis, nhiễm virus Epstein-Barr (EBV), béo phì, từng phẫu thuật dạ dày hoặc làm việc lâu năm trong môi trường có hóa chất độc hại đều là những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Triệu chứng và điều trị
Phần lớn người nhiễm HP không biết mình mang vi khuẩn. Theo bác sĩ Lan Phương, nhiều người nhiễm HP hoàn toàn không có biểu hiện bất thường trong nhiều năm. Khi vi khuẩn gây tổn thương niêm mạc dạ dày, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như đau vùng thượng vị, đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn, chán ăn hoặc ợ hơi, ợ chua. Ở giai đoạn nặng hơn, HP có thể gây loét dạ dày và xuất huyết tiêu hóa với các dấu hiệu như nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
Việc điều trị hiện nay chủ yếu sử dụng phối hợp hai loại kháng sinh cùng thuốc ức chế bơm proton (PPI). Trong nhiều trường hợp, bác sĩ bổ sung thêm bismuth để tăng hiệu quả tiêu diệt vi khuẩn và bảo vệ niêm mạc dạ dày.
Phòng ngừa lây nhiễm trong gia đình
HP chủ yếu lây qua nước bọt và đường tiêu hóa. Tại Việt Nam, vi khuẩn này dễ phát tán do thói quen ăn uống chung đũa muỗng, chấm chung chén gia vị. Đặc biệt, thói quen nhai mớm cơm, thổi hoặc gắp thức ăn cho trẻ nhỏ của nhiều bậc phụ huynh cũng là con đường khiến vi khuẩn âm thầm lây lan qua các thế hệ.
Để chủ động phòng ngừa, các chuyên gia khuyến cáo mỗi người cần duy trì thói quen ăn chín uống sôi, hạn chế dùng chung dụng cụ ăn uống và rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi ăn hoặc sau khi đi vệ sinh.
Đối với người đã nhiễm vi khuẩn, việc tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc là bắt buộc để tránh nguy cơ kháng kháng sinh và tái phát. Riêng những trường hợp có tiền sử gia đình mắc ung thư dạ dày hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, việc khám chuyên khoa và tầm soát HP định kỳ là chìa khóa giúp phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và ngăn ngừa biến chứng.
