Đồ uống có đường: 'Kẻ thù thầm lặng' gây tổn thương gan và tăng nguy cơ ung thư
Ngày nay, thói quen tiêu thụ nước ngọt, nước trái cây đóng chai hay các loại đồ uống có vị ngọt khác đã trở nên phổ biến trong cuộc sống hàng ngày. Từ việc giải khát đơn thuần, đến những buổi xem phim, tụ tập bạn bè, những thức uống này dường như không thể thiếu. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng chúng có thể đang âm thầm gây tổn hại nghiêm trọng cho gan, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý nguy hiểm, thậm chí là ung thư.
Nghiên cứu quy mô lớn chỉ rõ mối liên hệ đáng báo động
Nhiều nghiên cứu đăng trên các tạp chí khoa học uy tín như Nature Food và JAMA đã cung cấp bằng chứng rõ ràng về mối liên hệ giữa đồ uống có đường và sức khỏe gan. Những phát hiện này không còn là suy đoán mà được đo lường bằng các con số cụ thể, đáng lo ngại.
Uống đồ ngọt thường xuyên làm tăng nguy cơ bệnh gan
Một nghiên cứu đăng trên Nature Food phân tích dữ liệu từ 173.840 người tham gia trong Ngân hàng Sinh học Anh (UK Biobank), độ tuổi từ 40 đến 69, với thời gian theo dõi trung bình 8,9 năm. Kết quả cho thấy:
- Mỗi ngày uống thêm 1 khẩu phần đồ uống có đường làm tăng 37% nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn tính và tăng 21% nguy cơ xơ gan.
- Mỗi ngày uống thêm 1 khẩu phần đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo làm tăng 41% nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn tính và tăng 15% nguy cơ bệnh gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa (MASLD).
- Cả hai loại đồ uống đều làm tăng nguy cơ bệnh gan nghiêm trọng, với đồ uống có đường tăng 18% và đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo tăng 14%.
Đáng chú ý, nguy cơ này xuất hiện ở hầu hết các nhóm dân số, bất kể giới tính, độ tuổi hay cân nặng. Ngay cả những người có cân nặng bình thường và không mắc bệnh nền vẫn có thể khiến gan chịu áp lực lớn nếu duy trì thói quen uống đồ ngọt trong thời gian dài.
Uống 1 cốc đồ uống có đường mỗi ngày: Nguy cơ ung thư gan tăng tới 85%
Một nghiên cứu khác đăng trên JAMA đã theo dõi 98.786 phụ nữ sau mãn kinh, độ tuổi từ 50 đến 79, trong suốt 20,9 năm. Trong thời gian này, 207 người phát triển ung thư gan. Khi so sánh dữ liệu, các nhà khoa học phát hiện:
- Phụ nữ uống từ 1 cốc đồ uống có đường mỗi ngày trở lên có tỷ lệ ung thư gan là 18 ca trên 100.000 người mỗi năm.
- Trong khi đó, nhóm chỉ uống 3 cốc hoặc ít hơn mỗi tháng có tỷ lệ 10,3 ca trên 100.000 người mỗi năm.
Sau khi điều chỉnh các yếu tố như tuổi, cân nặng và lối sống, nguy cơ ung thư gan của nhóm uống nhiều cao hơn 85% so với nhóm uống ít. Mặc dù phân tích riêng từng loại đồ uống như nước ngọt có ga hoặc đồ uống trái cây chưa cho thấy ý nghĩa thống kê rõ ràng, nhưng tổng thể nhóm đồ uống có đường vẫn có mối liên hệ rõ rệt với nguy cơ ung thư.
Không chỉ ung thư gan, nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn cũng tăng mạnh
Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng đồ uống có đường không chỉ liên quan đến ung thư, mà còn làm tăng nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn tính:
- Những phụ nữ uống ít nhất 1 cốc đồ uống có đường mỗi ngày có tỷ lệ tử vong do bệnh gan mạn là 17,7 ca trên 100.000 người mỗi năm.
- Trong khi đó, nhóm uống 3 cốc hoặc ít hơn mỗi tháng chỉ có 7,1 ca trên 100.000 người mỗi năm.
Sau khi điều chỉnh các yếu tố khác, nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn của nhóm uống nhiều tăng tới 68%. Đặc biệt, chỉ riêng việc uống từ 1 cốc nước ngọt có ga mỗi ngày đã có thể làm tăng 80% nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn, khiến loại đồ uống này trở thành 'kẻ thù thầm lặng' của gan.
Đồ uống 'không đường' có thực sự an toàn?
Để giảm cân hoặc kiểm soát đường huyết, nhiều người chuyển sang đồ uống 'không đường', 'zero calorie' sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy vấn đề không đơn giản như vậy. Nghiên cứu trên Nature Food cho thấy đồ uống chứa chất tạo ngọt nhân tạo liên quan đến nguy cơ gia tăng nhiều bệnh gan:
- Mỗi ngày uống 1 khẩu phần làm tăng 14% nguy cơ bệnh gan nghiêm trọng.
- Đồng thời tăng 41% nguy cơ tử vong do bệnh gan mạn tính.
Phân tích protein học trong nghiên cứu cũng phát hiện các dấu hiệu sinh học liên quan đến rối loạn tiêu hóa và rối loạn chuyển hóa lipid, đây đều là những yếu tố thúc đẩy tiến triển bệnh gan. Tuy nhiên, nghiên cứu trên JAMA lại không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo với ung thư gan hoặc tử vong do bệnh gan mạn. Các nhà khoa học cho rằng sự khác biệt có thể liên quan đến đối tượng nghiên cứu, thời gian theo dõi và loại chất tạo ngọt sử dụng, bởi Mỹ và Anh thường dùng các loại chất tạo ngọt khác nhau.
Dù vậy, nhiều tổ chức y tế như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vẫn cảnh báo rằng tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo lâu dài có thể làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột và ảnh hưởng đến chuyển hóa, từ đó có thể gây tác động bất lợi đến sức khỏe gan.
Không chỉ gan: Còn liên quan nhiều loại ung thư khác
Trên thực tế, mối liên hệ giữa đồ uống có đường và ung thư đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu trước đây. Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy việc tiêu thụ nhiều đồ uống có đường còn liên quan đến tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư đại trực tràng và ung thư tuyến tiền liệt. Một phân tích tổng hợp từ 27 nghiên cứu đoàn hệ và 37 nghiên cứu bệnh-chứng cũng kết luận rằng lượng đồ uống có đường tiêu thụ có liên quan tích cực với nguy cơ ung thư vú và ung thư tuyến tiền liệt. Cơ chế phía sau có thể liên quan đến béo phì, kháng insulin và tích tụ mỡ trong gan do đồ uống nhiều đường gây ra, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe toàn thân.
Nếu không uống nước ngọt, nên chọn gì?
Trên thực tế, vẫn có nhiều loại đồ uống vừa tốt cho sức khỏe vừa thân thiện với gan:
- Nước lọc vẫn là lựa chọn đơn giản và tốt nhất. Không chứa phụ gia hay đường, nước giúp bổ sung nước cho cơ thể và giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan. Nếu thấy nước lọc quá nhạt, có thể thêm lát chanh, lá bạc hà hoặc vài quả dâu để tạo hương vị tự nhiên.
- Trà nhạt hoặc cà phê đen cũng là lựa chọn tốt. Nghiên cứu cho thấy thay đồ uống ngọt bằng trà hoặc cà phê có thể giảm nguy cơ bệnh gan. Trà chứa polyphenol, còn cà phê chứa axit chlorogenic, đều có tác dụng chống oxy hóa và chống viêm, giúp bảo vệ tế bào gan. Tuy nhiên nên uống ít đường và hạn chế kem béo.
- Nước ép rau củ quả tự làm như nước ép dưa leo, cần tây, táo có thể bổ sung vitamin và chất xơ tự nhiên mà không chứa đường bổ sung, giúp giảm gánh nặng cho gan.
Cuối cùng, việc thay đổi thói quen không nhất thiết phải diễn ra ngay lập tức. Có thể bắt đầu giảm dần lượng đồ uống có đường, ví dụ từ mỗi ngày 1 lon nước ngọt xuống còn 2-3 lần mỗi tuần, rồi dần thay bằng các loại đồ uống lành mạnh hơn để cơ thể thích nghi.
