Việt Nam đối mặt thách thức nhân lực trong chăm sóc sức khỏe tâm thần
Theo báo cáo của Bộ Y tế tại Hội nghị tăng cường hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần năm 2023, Việt Nam có khoảng 14,9% dân số, tương đương gần 15 triệu người, đang gặp phải 10 rối loạn tâm thần phổ biến. Trong đó, trầm cảm và lo âu chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 5,4% dân số. Dù nhu cầu ngày càng lớn, hệ thống nhân lực chuyên môn vẫn chưa đáp ứng kịp, cả về số lượng lẫn chiều sâu chuyên môn.
Thiếu hụt nhân lực nghiêm trọng so với chuẩn toàn cầu
Việt Nam hiện có khoảng 1.000 bác sĩ tâm thần, tương đương gần 1 bác sĩ trên 100.000 dân – thấp hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu là 3,96 trên 100.000 dân theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2022. Về tâm lý lâm sàng, số lượng chuyên gia được đào tạo bài bản và có khả năng thực hành trong môi trường y khoa còn hạn chế, dẫn đến tình trạng quá tải ở tuyến trung ương và thiếu hụt tại địa phương.
Chuyên gia tâm lý trở thành cửa ngõ quan trọng
Xu hướng đào tạo kiến thức tâm thần hiện nay đang dịch chuyển theo hướng thực hành hóa, tăng cường phân tích ca bệnh và thúc đẩy phối hợp đa chuyên khoa. Trong bối cảnh đó, một xu hướng ngày càng rõ nét là người dân tìm đến tham vấn tâm lý như điểm tiếp cận đầu tiên khi gặp khó khăn về tinh thần. Điều này khiến các chuyên gia tâm lý trở thành “cửa ngõ” quan trọng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Tuy nhiên, vai trò này cũng đi kèm với nhiều thách thức. Thực tế cho thấy, không ít trường hợp gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa phản ứng tâm lý thông thường và các rối loạn cần can thiệp y khoa. Những tình trạng như rối loạn lưỡng cực, loạn thần giai đoạn sớm hoặc các vấn đề liên quan đến tổn thương thần kinh có thể bị nhận diện chậm hoặc chưa chính xác.
Khó khăn trong nhận diện và phối hợp điều trị
Tiến sĩ, bác sĩ Ngô Thị Thanh Hương, cố vấn cao cấp và đồng sáng lập dự án sức khỏe tinh thần Safe and Sound tại Viện Ứng dụng Công nghệ Y tế, chia sẻ: “Nhiều ca ban đầu có vẻ chỉ là stress, lo lắng hay kém thích nghi, nhưng theo thời gian lại bộc lộ các dấu hiệu của rối loạn khí sắc, rối loạn lo âu nặng, thậm chí là giai đoạn sớm của loạn thần. Nếu thiếu kiến thức nền tảng về tâm thần, chúng ta rất dễ bỏ sót tín hiệu quan trọng hoặc đánh giá thấp mức độ nguy cơ.”
Bên cạnh đó, sự thiếu thống nhất về ngôn ngữ chuyên môn giữa các lĩnh vực, từ tâm lý học đến tâm thần học, cũng ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp trong điều trị, đặc biệt ở những ca cần kết hợp trị liệu tâm lý và dùng thuốc.
Đào tạo thực hành hóa là giải pháp then chốt
Các chuyên gia nhận định, trong lĩnh vực này, đào tạo không thể dừng lại ở kiến thức nền tảng. Sự thay đổi liên tục của các tiêu chuẩn chẩn đoán, cùng với tiến bộ trong nghiên cứu não bộ và hành vi, đòi hỏi người làm nghề phải liên tục cập nhật và nâng cao năng lực thực hành.
Theo Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Văn Công, Viện trưởng của Viện Ứng dụng Công nghệ Y tế: “Việc tăng cường đào tạo kiến thức tâm thần kết hợp cùng tâm lý theo hướng gắn với thực hành, đặc biệt là thông qua các tình huống lâm sàng cụ thể, sẽ giúp người làm chuyên môn nâng cao năng lực đánh giá và ra quyết định. Đây là yếu tố quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tế, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn cho người được hỗ trợ.”
Đáng chú ý, xu hướng đào tạo hiện nay đang dịch chuyển theo hướng thực hành hóa, tăng cường phân tích ca bệnh và thúc đẩy phối hợp đa chuyên khoa. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành.
Hướng tới hệ thống chăm sóc bền vững
Chăm sóc sức khỏe tâm thần vốn là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực, từ y tế, giáo dục đến công tác xã hội. Trong đó, đội ngũ chuyên gia tâm lý giữ vai trò then chốt ở giai đoạn tiếp cận ban đầu và đồng hành lâu dài cùng người bệnh. Việc nâng cao năng lực cho lực lượng này không chỉ giúp cải thiện chất lượng dịch vụ, mà còn góp phần bảo đảm an toàn và quyền lợi cho người được hỗ trợ.
Trong bối cảnh nhu cầu ngày càng gia tăng, đầu tư cho đào tạo bài bản, cập nhật và gắn với thực tiễn đang trở thành một yêu cầu cấp thiết, hướng tới xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên nghiệp, hiệu quả và bền vững.
