PGS Phan Toàn Thắng: Hành trình biến 'rác' dây rốn thành vàng y học
Năm 2004, PGS Phan Toàn Thắng trở thành người Việt Nam đầu tiên nghiên cứu và phát triển công nghệ phân lập tế bào gốc từ màng dây rốn và màng ối tại Singapore. Đây là bước ngoặt mở ra hướng đi mới cho y học tái tạo, hứa hẹn cách mạng hóa việc điều trị nhiều bệnh nan y.
Công nghệ đột phá với ứng dụng rộng rãi
Công nghệ này không chỉ giúp điều trị các căn bệnh khó chữa như ung thư, phỏng nặng, đái tháo đường và chống lão hóa, mà còn đã cứu sống nhiều bệnh nhân trong tình trạng nguy kịch. Ngoài ra, nó còn có những ứng dụng quan trọng trong lĩnh vực chăm sóc sắc đẹp và thẩm mỹ, mang lại lợi ích toàn diện cho sức khỏe con người.
Hành trình từ nỗi ám ảnh đến đột phá khoa học
Trong cuộc trò chuyện với Tuổi Trẻ, PGS Thắng chia sẻ: "Sau khi tốt nghiệp Học viện Quân y năm 1991, tôi công tác tại Viện Bỏng quốc gia Lê Hữu Trác. Là bác sĩ trực tiếp điều trị cho các bệnh nhân phỏng nặng, tôi chứng kiến nhiều người gần như mất hy vọng sống vì thiếu da ghép. Đó là nỗi đau thể xác của bệnh nhân và sự day dứt khôn nguôi của người thầy thuốc."
Năm 1997, ông may mắn nhận lời mời từ Bệnh viện Singapore General Hospital, trung tâm điều trị phỏng lớn nhất Đông Nam Á, để quản lý công nghệ nuôi cấy tế bào. Đầu những năm 2000, khi Singapore chuyển sang phát triển công nghệ cao, ông được cử sang Mỹ đào tạo về tế bào gốc tại Đại học Stanford từ 2002 đến 2004.
Tại đây, ông nghiên cứu tế bào gốc từ mô mỡ, một hướng mới thời đó. Tuy nhiên, ông nhận thấy nguồn tế bào gốc trưởng thành có nhiều hạn chế: số lượng ít, chất lượng giảm theo tuổi, chi phí cao và cần can thiệp xâm lấn. Dù là công nghệ hiện đại, mỗi ca điều trị đòi hỏi tài trợ lớn từ chính phủ hoặc doanh nghiệp.
Năm 2004, khi trở lại Singapore, ông đặt mục tiêu tìm nguồn tế bào gốc không vướng rào cản đạo đức, dồi dào, "không tuổi" và không xâm lấn, với chi phí nuôi cấy thấp. Ông quyết định tập trung vào mô dây rốn, một phế phẩm y học bị bỏ đi trước đó.
Ưu điểm vượt trội của tế bào gốc từ dây rốn
PGS Thắng giải thích: "Mô dây rốn có ba ưu điểm lớn. Thứ nhất, nó là 'phế thải y học', không đụng chạm đến vấn đề đạo đức. Thứ hai, tế bào ở trạng thái 'không tuổi' vì được thu nhận lúc sơ sinh, nên khả năng tái tạo rất mạnh. Thứ ba, có tính dung nạp miễn dịch cao, ít gây thải loại. Ngoài ra, số lượng tế bào trong một dây rốn rất lớn, giúp giảm chi phí nuôi cấy."
Sau hơn 20 năm, thế giới dần công nhận ưu thế này. Trong đại dịch COVID-19, nhiều trung tâm y tế từ Brazil, Mỹ, Trung Quốc đến Singapore đã sử dụng tế bào gốc dây rốn để điều trị biến chứng viêm nặng. Hiện nay, công nghệ này trở thành trụ cột trong y học trường thọ và y học tái tạo.
Thách thức và thành công trên hành trình khoa học
PGS Thắng nhớ lại: "Phát minh chỉ là bước đầu. Hơn 20 năm qua, chúng tôi phát triển dần từ tái tạo da, xương khớp đến các bệnh phức tạp như suy tim, đái tháo đường, Parkinson. Mỗi bước đều cần dữ liệu khoa học chặt chẽ."
Ca thành công đầu tiên tại Việt Nam vào khoảng năm 2008, thông qua chương trình hợp tác khoa học với sự hỗ trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ. Nhiều bệnh nhân phỏng nặng và loét mãn tính đã được điều trị và lành thương rõ rệt.
Ông chia sẻ: "Điều tôi trân trọng nhất là thấy công nghệ mình theo đuổi có thể giúp đỡ bệnh nhân thực sự. Khoa học không có điểm dừng. Có thể đến một ngày tôi không còn làm nữa, nhưng thế hệ sau sẽ tiếp tục. Quan trọng nhất vẫn là quyền lợi của bệnh nhân."
Đối mặt với phản biện và thất bại
PGS Thắng thừa nhận: "Nghiên cứu sinh học là quá trình thử và sai liên tục. Chúng tôi phải thử nghiệm trên động vật nhỏ rồi động vật lớn, tối ưu quy trình để đảm bảo hiệu quả, an toàn và chi phí hợp lý. Thất bại trong phòng thí nghiệm là điều bình thường, nhưng quan trọng là không được nản lòng."
Ông cũng từng vấp phải sự phản đối từ nhóm nghiên cứu tế bào gốc phôi. Bằng sáng chế đầu tiên tại Mỹ mất tới 10 năm (2005-2015) mới được công nhận do tranh luận về sự khác biệt giữa mô dây rốn và da sơ sinh.
"Khoa học là vậy, phản biện là chuyện bình thường. Phải chứng minh bằng dữ liệu và phương pháp khoa học. Tôi chưa bao giờ nghi ngờ kết quả của mình và tin vào dữ liệu thu thập được. Nếu công nghệ thực sự mang lại lợi ích cho bệnh nhân, cuối cùng nó sẽ được chấp nhận," ông khẳng định.
Lời khuyên cho các nhà khoa học trẻ
PGS Thắng nhấn mạnh: "Công bố khoa học vẫn rất quan trọng, nhưng nếu có phát minh mang tính sáng tạo cao, phải đăng ký bảo hộ trước khi công bố. Vấn đề hiện nay là quá chú trọng chỉ số mà quên mục tiêu cuối cùng là tạo ra sản phẩm hữu ích cho xã hội. Khoa học phải vị nhân sinh."
Ông khuyên: "Nhiều nhà khoa học nghĩ rằng càng phức tạp càng 'thông minh', nhưng sản phẩm ứng dụng thì phải đơn giản. Nếu quá phức tạp, chi phí cao, quy trình rườm rà, bệnh nhân sẽ khó tiếp cận. Nghiên cứu có thể phức tạp, nhưng sản phẩm phải đơn giản và chi phí hợp lý thì mới thành công."
PGS Thắng kết luận: "Làm khoa học thực nghiệm thì không được phép nản. Thách thức luôn tồn tại về kỹ thuật, tài chính và cạnh tranh thị trường. Nhưng điều quan trọng nhất là quyền lợi của bệnh nhân. Nếu công nghệ mang lại lợi ích thật sự, nó sẽ tồn tại và phát triển."
Đôi nét về PGS Phan Toàn Thắng
- Tốt nghiệp Học viện Quân y năm 1991 và từng công tác tại Viện Bỏng quốc gia.
- Nghiên cứu về tế bào gốc tại Đại học Oxford (Anh) và Đại học Stanford (Mỹ).
- Hiện là phó giáo sư nghiên cứu khoa học tại Bộ môn ngoại, Đại học Y khoa Yong Loo Lin, Đại học Quốc gia Singapore.
- Tiến sĩ chuyên ngành y học tái tạo tại Đại học Quốc gia Singapore.
- Nhà khoa học Việt Nam tiên phong sở hữu bằng độc quyền sáng chế về công nghệ tách chiết tế bào gốc từ màng dây cuống rốn do Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Mỹ cấp.
- Hiện sở hữu hơn 80 bằng sáng chế được cấp và công nhận tại nhiều quốc gia phát triển trên thế giới.
