Nguy cơ bại liệt tái xuất và mối đe dọa với trẻ em Việt Nam
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bại liệt là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do virus Polio gây ra, chủ yếu ảnh hưởng đến trẻ dưới 5 tuổi hoặc những người chưa được tiêm chủng đầy đủ. Bệnh lây lan chính qua đường tiêu hóa, thông qua thực phẩm hoặc nguồn nước bị nhiễm virus, cũng như do tiếp xúc trực tiếp với người mang mầm bệnh.
Mối nguy từ Lào và tình hình tại Việt Nam
Vào tháng 10/2025, Lào chính thức công bố dịch bại liệt, với virus đã biến đổi 31 gene, tương đương khoảng ba năm lưu hành âm thầm trong cộng đồng trước khi được phát hiện. WHO đánh giá đây có thể là ổ dịch chung của khu vực và cảnh báo nguy cơ virus xâm nhập sang các quốc gia lân cận, bao gồm cả Việt Nam.
Tại Việt Nam, dù đã thanh toán bệnh bại liệt hơn hai thập kỷ, tỷ lệ bao phủ vaccine trong những năm gần đây có thời điểm giảm do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19. Điều này tạo ra "khoảng trống miễn dịch", khiến khoảng một triệu trẻ dưới 5 tuổi có nguy cơ nhiễm bệnh nếu virus xâm nhập. Trẻ em tiếp xúc với mầm bệnh có trong nước lũ hoặc nước thải có thể dễ dàng mắc bệnh.
Triệu chứng và hậu quả nghiêm trọng của bệnh bại liệt
Bác sĩ chuyên khoa I Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa tại Hệ thống tiêm chủng VNVC, cho biết virus bại liệt có khả năng tồn tại lâu ngoài môi trường, đặc biệt trong nước hoặc phân. Ở nhiệt độ thấp 0-4 độ C, virus có thể tồn tại trong nhiều tuần đến vài tháng và chỉ bị tiêu diệt khi đun ở 56 độ C trong khoảng 30 phút.
Đáng chú ý, khoảng 90% người nhiễm virus bại liệt không có triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện rất nhẹ, nhưng vẫn có khả năng phát tán virus ra môi trường. Điều này khiến bệnh có thể lây lan âm thầm trong cộng đồng và khó phát hiện sớm. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus nhân lên trong ruột, sau đó đi vào máu và tấn công hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là tủy sống và não bộ.
Người bệnh bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu như yếu cơ, giảm hoặc mất phản xạ, dẫn đến liệt. Theo thống kê, khoảng 1 trong 200 ca nhiễm virus bại liệt có thể dẫn đến liệt không hồi phục, chủ yếu ở chân. Trong số những trường hợp nặng, khoảng 5-10% có thể tử vong do liệt các cơ kiểm soát hô hấp như cơ hoành và cơ liên sườn.
Giải pháp phòng ngừa: Vaccine 6 trong 1 và lịch tiêm chủng
Bại liệt hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, do đó, tiêm chủng là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất. Việt Nam hiện có vaccine phối hợp 6 trong 1 phòng bại liệt và 5 bệnh khác gồm bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B và các bệnh do vi khuẩn Hib. Trẻ tiêm vaccine 6 trong 1 không cần uống 3 liều và tiêm thêm 2 liều vaccine bại liệt như khi đã tiêm vaccine 5 trong 1 trong chương trình Tiêm chủng mở rộng, giúp giảm số lần tiêm chủng và dễ theo dõi lịch tiêm hơn.
Phác đồ tiêm chủng cơ bản gồm bốn mũi:
- Mũi 1: Khi trẻ 2 tháng tuổi (sớm nhất từ 6 tuần tuổi)
- Mũi 2: Một tháng sau mũi 1
- Mũi 3: Một tháng sau mũi 2
- Mũi 4: 16-18 tháng tuổi, cách mũi 3 tối thiểu 6 tháng, hoàn thành trước 2 tuổi
Cần hoàn thành phác đồ 4 mũi để hiệu quả bảo vệ được tối ưu. Nếu chỉ tiêm một mũi hoặc không hoàn thành phác đồ, hiệu quả tạo kháng thể sẽ giảm đáng kể. Vaccine 6 trong 1 được sản xuất theo công nghệ hiện đại với thành phần ho gà vô bào, giúp giảm nguy cơ phản ứng sau tiêm như sốt hoặc sưng đau tại chỗ.
Tiêm nhắc và các biện pháp vệ sinh bổ sung
Sau các mũi tiêm trước 2 tuổi, miễn dịch của trẻ có thể giảm dần theo thời gian. Khi bước vào giai đoạn 4-6 tuổi, trẻ bắt đầu đi học, tiếp xúc nhiều với môi trường đông người nên nguy cơ lây nhiễm các bệnh truyền nhiễm cũng tăng lên. Do đó, bác sĩ Đạo khuyến cáo trẻ cần tiêm nhắc một mũi vaccine phối hợp 4 trong 1 phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván và bại liệt để củng cố miễn dịch.
Việc tiêm vaccine bại liệt ở tuổi tiền học đường và học đường cũng đang được các nước như Anh, Australia, Singapore, Thái Lan áp dụng. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) cũng khuyến nghị tiêm nhắc một mũi phòng bại liệt cho trẻ từ 4 tuổi trở lên để duy trì khả năng bảo vệ lâu dài.
Ngoài ra, cha mẹ cần đảm bảo giữ vệ sinh nhà cửa, giường chiếu, đồ dùng và đồ chơi của trẻ, rửa tay sạch trước khi chăm sóc hoặc cho trẻ ăn, sử dụng nguồn nước và thực phẩm đảm bảo vệ sinh để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm.
