Chuyên gia dinh dưỡng giải đáp: Ăn nhiều bánh chưng, bánh tét ngày Tết có gây đái tháo đường?
Trong những ngày Tết cổ truyền, các món ăn truyền thống như bánh chưng, bánh tét, xôi, cơm và bún thường xuất hiện dày đặc trên mâm cơm gia đình. Điều này khiến không ít người lo ngại rằng việc tiêu thụ quá nhiều tinh bột, đặc biệt là từ đồ nếp, có thể làm đường huyết tăng vọt và gia tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường. Trong bối cảnh căn bệnh này ngày càng phổ biến trong cộng đồng, những băn khoăn này càng trở nên có cơ sở. Tuy nhiên, theo PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên, Trưởng khoa Dinh dưỡng – Tiết chế tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cần phải nhìn nhận vấn đề một cách khoa học và toàn diện hơn.
Tinh bột và đường huyết: Mối liên hệ thực tế và nguy cơ lâu dài
Theo PGS Niên, việc ăn nhiều thực phẩm giàu carbohydrate, hay còn gọi là chất bột đường, đặc biệt là các loại đường đơn như đường cát thường dùng trong pha chế thức uống, chắc chắn sẽ làm tăng đường huyết sau bữa ăn. Ông phân tích: "Nhìn chung, nếu ăn nhiều carbohydrate, đặc biệt là vượt quá nhu cầu của cơ thể, đường huyết sẽ tăng lên, nhất là sau khi ăn. Nếu tình trạng này kéo dài, cơ thể có thể rơi vào trạng thái đề kháng insulin – một yếu tố tiền đề dẫn đến bệnh đái tháo đường."
Không chỉ gây tăng đường huyết tức thời, lượng tinh bột dư thừa còn có thể được chuyển hóa thành chất béo và tích trữ trong cơ thể. Quá trình này góp phần làm gia tăng tình trạng đề kháng insulin, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa về lâu dài. Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh rằng đái tháo đường không phải là căn bệnh xuất hiện chỉ sau một vài bữa ăn nhiều tinh bột.
PGS Niên khẳng định: "Đái tháo đường là một quá trình bệnh lý kéo dài. Nếu chỉ ăn nhiều trong vài ngày Tết hay các dịp lễ hội thì không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh." Theo ông, nguy cơ chỉ thực sự gia tăng khi chế độ ăn dư thừa năng lượng, đặc biệt là từ tinh bột và đường, kéo dài trong nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Nếu trước Tết, trong Tết và cả sau Tết, chế độ ăn vẫn liên tục vượt quá nhu cầu của cơ thể, thì khả năng tăng đề kháng insulin sẽ cao hơn, từ đó làm tăng nguy cơ phát triển đái tháo đường.
Trong ngắn hạn, hệ quả dễ thấy nhất của việc ăn thừa năng lượng là tăng cân. Chỉ cần vài ngày ăn quá nhiều, khả năng tăng cân đã có thể xảy ra. Trong khi đó, đái tháo đường là một diễn tiến bệnh lý lâu dài và phức tạp hơn.
Lưu ý về chất béo "ẩn" trong các món ăn truyền thống
Dù vậy, Tết là dịp sum vầy và thưởng thức ẩm thực truyền thống. Theo PGS Niên, người dân không cần phải kiêng khem một cách cực đoan, mà quan trọng là biết cách ước tính và kiểm soát tổng lượng tinh bột nạp vào cơ thể. Một nguyên tắc đơn giản là dựa vào "trải nghiệm" ăn uống hằng ngày của chính mình.
Ông gợi ý: "Giả sử bình thường mỗi bữa bạn ăn một đến hai chén cơm và vẫn duy trì cân nặng ổn định, thì trong ngày Tết, lượng tinh bột từ bánh chưng, bánh tét, xôi… nên tương đương với lượng cơm đó. Tức là chúng ta nên thay thế chứ không phải ăn thêm." Nói cách khác, nếu đã ăn một khoanh bánh tét, người dùng nên giảm hoặc bỏ phần cơm, bún, miến trong bữa ăn đó. Mục tiêu là giữ cho tổng lượng tinh bột gần tương đương với mức mà cơ thể từng thích nghi khi cân nặng ổn định.
Một điểm quan trọng khác thường bị bỏ qua là lượng chất béo đi kèm trong các món ăn truyền thống. Bánh tét và bánh chưng không chỉ chứa nếp (tinh bột) mà còn có nhân đậu xanh và thịt mỡ. Trong quá trình chế biến, các thành phần này làm tăng tổng năng lượng của món ăn một cách đáng kể.
PGS Niên lưu ý: "Không chỉ tính đến tinh bột, mà chúng ta còn phải lưu ý đến phần nhân – vốn thuộc nhóm chất béo. Nếu ăn bánh tét, ngoài việc giảm cơm, cũng cần hạn chế thêm các món nhiều dầu mỡ trong cùng bữa ăn." Việc kiểm soát tổng năng lượng nạp vào, thay vì chỉ tập trung vào một loại thực phẩm riêng lẻ, mới là chìa khóa giúp duy trì cân nặng và phòng ngừa các rối loạn chuyển hóa.
Cân bằng thay vì kiêng khem: Lời khuyên từ chuyên gia
Theo chuyên gia dinh dưỡng, điều quan trọng nhất không phải là "cấm đoán" bản thân khỏi các món ăn truyền thống như bánh tét hay xôi, mà là ý thức điều chỉnh chế độ ăn một cách hợp lý. Cơ thể mỗi người đều có "kinh nghiệm" về mức ăn phù hợp giúp duy trì cân nặng ổn định. Dựa vào đó, mỗi người có thể tự ước lượng khẩu phần ăn trong dịp lễ Tết.
PGS Niên nhấn mạnh: "Chúng ta không nên ăn tăng thêm, mà là thay thế. Hãy giữ tổng lượng tinh bột gần tương đương với mức quen thuộc trước đây khi cân nặng ổn định." Trong bối cảnh bệnh đái tháo đường đang gia tăng trong cộng đồng, việc hiểu đúng về cơ chế hình thành bệnh sẽ giúp tránh những lo lắng quá mức nhưng cũng không được chủ quan.
Một vài ngày Tết không quyết định bệnh lý cả đời, nhưng thói quen ăn uống kéo dài mới là yếu tố then chốt. Vì vậy, thay vì sợ hãi trước đòn bánh tét trên bàn thờ hay đĩa xôi sáng mùng Một, mỗi người có thể lựa chọn cách thưởng thức vừa phải và cân bằng. Điều này giúp Tết trọn vẹn niềm vui sum họp mà vẫn đảm bảo duy trì sức khỏe lâu dài. Thông tin được cung cấp bởi Ngọc Minh.
