Cuộc đối thoại đơn độc của nữ bác sĩ pháp y giữa nghĩa trang đêm
Chiếc xe công an lao vút trong đêm tối rồi dừng lại trước cổng một nghĩa trang rộng lớn. Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến bước xuống, mang theo bộ dụng cụ khám nghiệm tử thi. Cách đó không xa là thi thể một cô gái trẻ vừa tử vong tại một nhà nghỉ. Vị chủ cơ sở này nhất quyết từ chối việc mổ tử thi ngay tại hiện trường, buộc lực lượng chức năng phải đưa thi thể ra nghĩa trang để tiến hành khám nghiệm.
Sau khi chở bác sĩ Yến đến nơi, các cán bộ công an phải rời đi vì còn nhiều nhiệm vụ khác cấp bách. Giữa nghĩa trang mênh mông, đồng hồ điểm nửa đêm, chỉ còn lại một mình chị với tử thi và công việc khẩn cấp không thể trì hoãn. "Thân gái một mình trong hoàn cảnh ấy, tôi không tránh khỏi cảm giác tủi thân và đã bật khóc", bác sĩ Yến nhớ lại khoảnh khắc đầy xúc động.
Nghề pháp y: Áp lực và trách nhiệm
Nhưng cảm giác chùng xuống ấy chỉ thoáng qua. Bởi ngay sau đó, trách nhiệm của một bác sĩ pháp y kéo chị trở lại với điều quan trọng nhất: phải tìm ra sự thật cho cái chết đang nằm trước mắt. "Mỗi khi một vụ việc được làm rõ nguyên nhân, tôi mới có thể ăn ngon, ngủ yên", Thạc sĩ Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội, chia sẻ.
Giữa guồng quay khắc nghiệt với khoảng 10.000 vụ việc mỗi năm, chị Yến tưởng như đã chai sạn trước cái chết. Thế nhưng, thảm kịch cháy chung cư mini tại Khương Đình vẫn là một vết sẹo ám ảnh không thể chữa lành. "Hôm đó, điều khiến tôi sợ không phải là phải tiếp xúc với người đã khuất, mà là số lượng nạn nhân quá nhiều, trong đó có cả trẻ nhỏ", chị kể lại.
Phía sau cánh cửa phòng nhận dạng là áp lực nặng nề đến nghẹt thở. Tiếng khóc xé lòng của người thân các nạn nhân như những mũi kim đâm thẳng vào tim. Các bác sĩ phải xác định danh tính càng nhanh càng tốt để gia đình sớm được đón người thân về. Cuộc đua nghiệt ngã ấy bắt đầu từ sáng sớm đến bình minh, lần lượt từng nạn nhân được gọi tên để trở về với gia đình.
Quá nửa đêm, hai nạn nhân xấu số vẫn còn nằm lại trong sự tĩnh lặng cùng mẫu xét nghiệm ADN. Khi kết quả cuối cùng hiện ra, chị Yến cùng đồng nghiệp mới thật sự thở phào trong xót xa. Đêm hôm ấy, khi trở về nhà, chị gần như không ngủ được. "Cứ nhắm mắt lại là tôi lại nghe thấy tiếng khóc, tiếng gọi thất thanh của người thân các nạn nhân. Hai ngày sau đó, tôi vẫn ngủ chập chờn và thậm chí phải để điện sáng vì không dám tắt", nữ bác sĩ tâm sự.
Thượng tôn pháp luật và sự thật
Trong thế giới của những tử thi lạnh lẽo, mỗi bản kết luận pháp y đều liên quan trực tiếp đến công lý. Bác sĩ Yến thừa nhận bóng tối của nghề nghiệp đôi khi đối mặt với những lời đề nghị "nhuốm mùi tiền" nhằm thay đổi kết quả giám định. Nhưng ngay từ đầu, chị đã xác định rõ con đường của mình là thượng tôn pháp luật. "Người mất không thể nói dối và chúng tôi không cho phép mình nói sai sự thật", chị khẳng định.
Theo bác sĩ Yến, một bản kết luận pháp y có thể giúp một người được minh oan, hoặc ngược lại phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Đằng sau đó là danh dự, nước mắt và là số phận của cả một gia đình. Chị nhấn mạnh: "Bác sĩ pháp y không thể là người yếu chuyên môn". Họ phải hiểu nhiều lĩnh vực khác nhau, từ y học, độc chất, ADN đến pháp luật và tâm lý học.
Không có cái chết nào là "trắng"
Những năm đầu, bác sĩ Ngọc Yến gần như chỉ ngủ khoảng 4 tiếng mỗi ngày. Làm việc 12-16 tiếng tại cơ quan là chuyện bình thường. Chị mang hồ sơ đi hỏi hết thầy này đến thầy khác, tự đọc tài liệu, nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân. Có thời gian gần một năm, chị liên tục xem các bộ phim và tài liệu về pháp y để học cách phân tích, rèn luyện tư duy logic nhằm lần tìm sự thật.
"Trước mỗi vụ việc, tôi luôn yêu cầu phải đặt ra càng nhiều câu hỏi càng tốt. Chỉ khi trả lời được tất cả câu hỏi đó một cách thuyết phục, chúng tôi mới đưa ra kết luận cuối cùng", chị nói. Hơn 20 năm gắn bó với pháp y, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến cùng đồng nghiệp âm thầm giải mã những cái chết, tìm lại sự thật cho người đã khuất.
Theo chị, trong thực tế không có cái chết nào là "cái chết trắng" - tức cái chết không có nguyên nhân. Mọi thương tích, mọi nguyên nhân tử vong đều có lý do của nó. Nếu chưa tìm ra, đơn giản là vì kiến thức hoặc điều kiện khoa học kỹ thuật chưa đủ để giải mã. Hiện lĩnh vực pháp y đã được đầu tư khoảng 300 tỷ đồng cho các hệ thống về gene và độc chất, giúp nâng cao năng lực giám định.
Từ định kiến đến niềm tự hào
Khi mới bước chân vào nghề, bản thân chị cũng không tránh khỏi cảm giác ngại ngùng. Có thời gian, vì những định kiến quanh nghề pháp y, bác sĩ Yến gần như thu hẹp vòng bạn bè và ít khi chia sẻ về công việc của mình. Suốt những năm đầu, chị gần như giấu kín công việc pháp y với gia đình và bè bạn.
Trong tâm thức và tín ngưỡng của người Việt, việc chạm mặt người đã khuất vốn là điều kiêng dè; nên khi biết ai đó trực tiếp cầm dao khám nghiệm, sự e ngại ấy càng trở nên nặng nề hơn. Nỗi lòng ấy không chỉ dừng lại ở sự cách biệt, mà đôi khi còn là những ánh nhìn kỳ thị trong những cuộc hàn huyên.
Thế nhưng, càng dấn thân, chị càng thấu hiểu: Pháp y không đơn thuần chỉ là đi tìm nguyên nhân cái chết như cách người ta vẫn thường lầm tưởng. "Nguyên nhân tử vong thực ra chỉ là một phần rất nhỏ trong bức tranh rộng lớn của pháp y. Công việc của bác sĩ pháp y còn liên quan hàng loạt lĩnh vực khác: giám định thương tích, giám định trong các vụ xâm hại tình dục, truy tìm dấu vết sinh học, xét nghiệm ADN hay điều tra các trường hợp nghi ngờ đầu độc", chị cho hay.
Khi hiểu sâu hơn về ý nghĩa của công việc mình đang làm, chị cũng dần "cởi trói" cho chính mình, bắt đầu cởi mở hơn và chủ động chia sẻ để mọi người hiểu đúng về nghề pháp y. Dù không sợ công việc của mình, bác sĩ Ngọc Yến từng lo các con sẽ ngại khi biết mẹ làm pháp y. Tuy nhiên, thực tế lại khác.
Khi chị hỏi con có thấy ngại khi nói về nghề của mẹ không, con chị cho biết vẫn thoải mái chia sẻ với bạn bè, thậm chí có người còn nói: "Mẹ cậu làm công việc ngầu thế!" Các con không ngại, mà còn thấy tự hào, chị cười hạnh phúc.
