Sau hơn ba năm đàm phán, vào tháng 5/2025, các quốc gia thành viên Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đạt được sự đồng thuận về một hiệp ước phòng, chống đại dịch mang tính bước ngoặt. Thỏa thuận này nhằm khắc phục những lỗ hổng trong hệ thống y tế toàn cầu, ngăn chặn tình trạng "mạnh ai nấy lo" và bất bình đẳng trong tiếp cận vaccine cùng dịch vụ y tế từng xảy ra trong đại dịch Covid-19.
Thỏa thuận lịch sử và những thách thức còn tồn tại
Tổng Giám đốc WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã gọi đây là thỏa thuận lịch sử, đánh dấu một bước chuyển lớn trong ứng phó với các cuộc khủng hoảng y tế trong tương lai. Mặc dù phần lớn nội dung đã được thống nhất, các quốc gia vẫn còn bất đồng về những vấn đề cốt lõi như chia sẻ dữ liệu dịch bệnh, vaccine, xét nghiệm và phương pháp điều trị. Chính vì vậy, để đạt được đồng thuận vào năm 2025, nội dung then chốt về Hệ thống tiếp cận mầm bệnh và chia sẻ lợi ích (PABS) đã phải tạm gác lại, khiến hiệp ước đến nay vẫn chưa hoàn thiện.
Vòng đàm phán cuối cùng tại Thụy Sĩ
Trong bối cảnh đó, vòng đàm phán tại Thụy Sĩ được xem là cơ hội cuối cùng để thống nhất về PABS, hoàn tất văn kiện trước khi trình lên Đại hội đồng Y tế Thế giới xem xét và thông qua. Đại hội đồng dự kiến khai mạc vào ngày 18/5. Các chuyên gia cảnh báo rằng cúm gia cầm A/H9N2 có thể gây ra đại dịch ở người vào ngày 29/10/2025, khiến thời hạn chót càng trở nên cấp bách.
Bất đồng về PABS: Điểm nghẽn lớn nhất
Thời hạn chót đang cận kề, nhưng giới chuyên gia lo ngại rằng đàm phán có thể tiếp tục bế tắc do bất đồng về PABS, một cơ chế chia sẻ dữ liệu mầm bệnh và đảm bảo tiếp cận thuốc cùng phương pháp điều trị. Mâu thuẫn chủ yếu diễn ra giữa nhóm các nước phát triển và đang phát triển. Các nước đang phát triển, đặc biệt là ở châu Phi, muốn được đảm bảo tiếp cận vaccine và điều trị khi họ cung cấp mẫu bệnh phẩm. Trong khi đó, các quốc gia có ngành dược phát triển lại lo ngại việc chia sẻ rộng rãi thành quả nghiên cứu có thể ảnh hưởng đến lợi nhuận và làm giảm động lực đổi mới.
Bài học từ đại dịch Covid-19
Khúc mắc này là điểm nghẽn lớn nhất trong tiến trình đàm phán kéo dài nhiều năm, đồng thời là yếu tố then chốt để tránh tái diễn bất bình đẳng trong tiếp cận vaccine, thuốc và thiết bị y tế. Thực tế này đã từng bộc lộ rõ trong đại dịch Covid-19: vaccine dư thừa ở nhiều nước giàu, nơi tập trung các tập đoàn dược lớn, trong khi các nước nghèo chỉ tiếp cận được một lượng nhỏ giọt. Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc, vào thời điểm dịch bùng phát mạnh, trong hơn 10 tỷ liều vaccine toàn cầu, chỉ khoảng 1% được tiêm tại các quốc gia thu nhập thấp.
Lời kêu gọi tìm điểm cân bằng
Để thu hẹp khoảng cách này, Tổng Giám đốc WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã kêu gọi các nước tìm ra điểm cân bằng nhằm hoàn thiện hiệp ước toàn cầu có tính ràng buộc pháp lý về phòng ngừa và ứng phó đại dịch. Ông nhấn mạnh rằng, dù còn bất đồng, việc thông qua hiệp ước không thể trì hoãn, bởi nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu mới chỉ còn là vấn đề thời gian, trong bối cảnh xung đột, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.
Hành trình lắp "mảnh ghép cuối"
Chỉ sau khi PABS được hoàn thiện và thông qua tại kỳ họp sắp tới của Đại hội đồng Y tế Thế giới, hiệp ước toàn cầu về đại dịch mới có thể được mở để các quốc gia ký và phê chuẩn. Tuy nhiên, hành trình lắp "mảnh ghép cuối" của hiệp ước được cho là còn nhiều khó khăn, đòi hỏi các nước phải nêu cao tinh thần đoàn kết và san sẻ lợi ích vì tương lai chung của nhân loại.
