Lạm dụng vitamin và thực phẩm chức năng: Mối nguy thầm lặng cho gan
Trong cuộc sống hiện đại, nhiều người dân đã hình thành thói quen sử dụng vitamin và các loại thực phẩm chức năng như một phương thức chăm sóc sức khỏe hàng ngày. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng, chính những sản phẩm được mặc định là "thuốc bổ" này lại đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với gan - cơ quan lọc độc trung tâm của cơ thể.
Gan quá tải vì "lịch uống" dày đặc
Theo chia sẻ của bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng từ Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, gan đang phải đối mặt với áp lực chưa từng có do thói quen sử dụng tràn lan các sản phẩm bổ sung của người dân. Nhiều người tin rằng các viên uống "chiết xuất thảo dược", "detox" hay "tăng đề kháng" là an toàn tuyệt đối và có thể dùng dài ngày mà không cần giám sát y tế.
"Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan", bác sĩ Hoàng nhấn mạnh. Thực tế, y văn đã ghi nhận không ít trường hợp viêm gan cấp, suy gan thậm chí phải ghép gan có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là có lợi cho sức khỏe.
Cơ chế gây tổn thương gan từ thực phẩm bổ sung
Tình trạng này trong y học được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI). Bác sĩ Hoàng phân tích có hai cơ chế chính gây tổn thương:
- Độc tính trực tiếp phụ thuộc liều: Sử dụng càng nhiều thì nguy cơ càng cao, điển hình như vitamin A liều cao.
- Độc tính đặc ứng: Xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm, liên quan đến yếu tố gen và miễn dịch, rất khó dự đoán trước.
Một trong những nguyên nhân phổ biến là thói quen sử dụng nhiều loại viên uống cùng lúc. Không ít người hình thành "lịch uống" dày đặc với đa vitamin buổi sáng, viên "giải độc gan" buổi trưa, collagen buổi chiều, sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ buổi tối, thậm chí kết hợp cả thuốc giảm cân hoặc tăng cơ.
Hệ enzyme gan bị "quá tải"
Bác sĩ Hoàng giải thích: "Mỗi sản phẩm có thể chứa hàng chục hoạt chất khác nhau và phần lớn đều phải chuyển hóa qua gan. Khi sử dụng đồng thời nhiều loại, gan dễ rơi vào tình trạng quá tải".
Hệ enzyme của gan, đặc biệt là Cytochrome P450 (CYP450), sẽ bị "quá tải" khi phải xử lý cùng lúc nhiều hợp chất. Sự tương tác giữa các chất có thể gây ức chế hoặc cảm ứng enzyme, làm thay đổi quá trình chuyển hóa, dẫn đến tích tụ các chất vượt ngưỡng an toàn hoặc tạo ra các chất trung gian gây độc cho tế bào gan.
Nguy cơ từ các sản phẩm không rõ thành phần
Đáng lo ngại hơn, trên thị trường hiện nay xuất hiện nhiều sản phẩm quảng cáo "công thức độc quyền", "chiết xuất bí truyền" nhưng không công bố rõ hàm lượng từng thành phần. Điều này khiến người dùng khó đánh giá nguy cơ trong khi gan vẫn phải xử lý một "hỗn hợp hóa học" không rõ nồng độ.
Không phải tất cả vitamin và thực phẩm chức năng đều gây hại nếu sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, một số nhóm đã được ghi nhận có nguy cơ cao gây tổn thương gan, đặc biệt là các vitamin tan trong chất béo như A, D, E, K.
Vitamin tan trong chất béo: Nguy cơ tích lũy
"Khác với vitamin tan trong nước có thể đào thải qua nước tiểu, nhóm vitamin tan trong chất béo có xu hướng tích lũy trong gan và mô mỡ", bác sĩ Hoàng cảnh báo. "Việc sử dụng liều cao kéo dài có thể gây hậu quả nghiêm trọng như xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, rối loạn đông máu hoặc tăng canxi máu".
Tổn thương diễn tiến âm thầm
Điều nguy hiểm là phần lớn các trường hợp tổn thương gan diễn tiến âm thầm. Người bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng, chỉ phát hiện khi xét nghiệm thấy men gan tăng - dấu hiệu cho thấy tế bào gan đã bị tổn thương.
Theo khuyến cáo, người dân cần lưu ý các dấu hiệu cảnh báo như:
- Rối loạn tiêu hóa kéo dài
- Đau vùng hạ sườn phải
- Vàng da – vàng mắt
- Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu
- Ngứa da dai dẳng
- Sốt nhẹ, phát ban hoặc nổi mề đay
Ưu tiên dinh dưỡng tự nhiên
Về nguyên tắc, phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất có thể được đáp ứng thông qua chế độ ăn cân đối, giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm đa dạng.
"Chỉ một số nhóm đối tượng đặc biệt mới cần bổ sung theo chỉ định, như phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người mắc bệnh lý tiêu hóa hoặc kém hấp thu, người sau phẫu thuật đường ruột hay trẻ suy dinh dưỡng", bác sĩ Hoàng cho biết.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, việc tự ý sử dụng vitamin liều cao trong thời gian dài là không cần thiết, thậm chí có thể dẫn đến tình trạng "nhiễm độc thầm lặng" cho gan và thận.
Xử lý khi phát hiện men gan tăng
Trong trường hợp phát hiện men gan tăng liên quan đến việc sử dụng thực phẩm bổ sung, chuyên gia khuyến cáo cần ngừng ngay tất cả các sản phẩm đang dùng, kể cả những loại được quảng cáo là "bổ gan" hay "giải độc".
"Ở nhiều trường hợp, gan có khả năng tự phục hồi sau vài tuần đến vài tháng nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời", bác sĩ Hoàng nói. Hiện chưa có thuốc đặc hiệu cho đa số trường hợp tổn thương gan do thực phẩm chức năng, việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ và điều chỉnh lối sống.
Lời khuyên bảo vệ gan
Để bảo vệ gan, các chuyên gia khuyến nghị người dân nên:
- Ưu tiên dinh dưỡng tự nhiên từ thực phẩm tươi sống
- Hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá
- Duy trì vận động thể chất đều đặn
- Chỉ sử dụng vitamin, thực phẩm chức năng khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ
"Giữa một chế độ ăn lành mạnh và một hộp 'viên uống thần kỳ', lựa chọn an toàn cho lá gan luôn là sự cân bằng và tiết chế", bác sĩ Hoàng nhấn mạnh, kết thúc cuộc trao đổi với thông điệp về việc sử dụng thông minh các sản phẩm bổ sung để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
