Cảnh báo: Lạm dụng vitamin và thực phẩm chức năng gây tổn thương gan nghiêm trọng
Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng từ Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, gan được ví như "bộ lọc trung tâm" của cơ thể, nhưng hiện đang phải gánh chịu áp lực lớn từ làn sóng sử dụng vitamin và thực phẩm chức năng một cách tràn lan. Nhiều người vẫn tin rằng các sản phẩm như "viên bổ", "chiết xuất thảo dược" hay "detox" là an toàn, có thể dùng dài ngày mà không cần theo dõi y khoa. Tuy nhiên, thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp viêm gan cấp, suy gan, thậm chí phải ghép gan, có liên quan trực tiếp đến những sản phẩm được quảng cáo là "tăng đề kháng" hay "giải độc gan".
Gan "kêu cứu" vì uống quá nhiều viên bổ
Bác sĩ Hoàng nhấn mạnh rằng lạm dụng vitamin và thực phẩm chức năng đang trở thành mối đe dọa âm thầm với lá gan của người Việt. Gan hoạt động như một "nhà máy xử lý" mọi chất lạ đưa vào cơ thể, bao gồm thuốc, rượu, thảo dược và thực phẩm bổ sung. Khi sử dụng nhiều loại cùng lúc, với liều cao hoặc kéo dài, gan dễ rơi vào tình trạng quá tải, dẫn đến tổn thương tế bào gan, tăng men gan, và lâu dài có thể gây viêm gan, xơ gan, thậm chí suy gan.
Trong y học, tình trạng này được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI). Có hai cơ chế chính:
- Độc tính trực tiếp: Phụ thuộc vào liều lượng, dùng càng nhiều thì nguy cơ càng cao, ví dụ như vitamin A liều cao.
- Độc tính đặc ứng: Xảy ra bất ngờ ở những người có cơ địa nhạy cảm, liên quan đến yếu tố gen và miễn dịch, rất khó dự đoán.
Nhiều người có thói quen "nạp" đủ loại viên uống mỗi ngày: sáng uống đa vitamin, trưa thêm viên "giải độc gan", chiều uống collagen, tối uống viên hỗ trợ giấc ngủ, thậm chí dùng thêm sản phẩm giảm cân hoặc tăng cơ. Mỗi loại chứa hàng chục hoạt chất, phần lớn đều phải chuyển hóa qua gan.
Khi đó, hệ enzyme của gan – đặc biệt là Cytochrome P450 (CYP450) – phải hoạt động quá tải. Đây là hệ enzyme chịu trách nhiệm "xử lý" các chất lạ. Khi nhiều sản phẩm được dùng cùng lúc, có thể xảy ra tình trạng chất này ức chế, chất kia cảm ứng enzyme, hoặc cạnh tranh gắn với protein vận chuyển trong máu. Hệ quả là các chất dễ tích tụ vượt ngưỡng an toàn hoặc tạo ra nhiều chất chuyển hóa trung gian gây hại cho tế bào gan.
Nhóm vitamin nguy hiểm và dấu hiệu cảnh báo
Không phải tất cả vitamin hay thực phẩm chức năng đều nguy hiểm như nhau, nhưng các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận một số nhóm liên quan nhiều đến tổn thương gan nặng, thậm chí tử vong. Đáng chú ý là nhóm vitamin tan trong chất béo (A, D, E, K). Khác với vitamin tan trong nước có thể thải qua nước tiểu, nhóm này tích lũy trong gan và mô mỡ. Dùng liều cao kéo dài có thể gây hậu quả nghiêm trọng:
- Vitamin A liên quan đến xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
- Vitamin D gây tăng canxi máu.
- Vitamin E liều cao làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt khi dùng cùng thuốc chống đông.
Điều nguy hiểm là phần lớn tổn thương gan do các sản phẩm này diễn tiến âm thầm. Người dùng vẫn cảm thấy bình thường, chỉ đến khi kiểm tra sức khỏe mới phát hiện men gan tăng. Các dấu hiệu cảnh báo cần đi khám sớm gồm:
- Rối loạn tiêu hóa kéo dài.
- Đau vùng hạ sườn phải.
- Vàng da – vàng mắt.
- Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu.
- Ngứa da dai dẳng, sốt nhẹ, phát ban hoặc nổi mề đay.
Dùng thực phẩm chức năng thế nào cho an toàn?
Theo bác sĩ Hoàng, phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất có thể được đáp ứng qua chế độ ăn cân đối với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm đa dạng. Một số nhóm nên bổ sung theo chỉ định gồm: phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người cao tuổi, người có bệnh lý tiêu hóa hoặc kém hấp thu, người sau phẫu thuật đường ruột, trẻ suy dinh dưỡng.
Với người trưởng thành khỏe mạnh, việc tự ý dùng vitamin liều cao, kéo dài là không cần thiết, thậm chí có thể gây "nhiễm độc thầm lặng" cho gan và thận. Khi phát hiện men gan tăng liên quan đến việc sử dụng các sản phẩm bổ sung, bước quan trọng nhất là ngừng ngay tất cả các loại đang dùng, kể cả các sản phẩm "bổ gan" hay "giải độc". Trong nhiều trường hợp, gan có thể tự phục hồi sau vài tuần đến vài tháng nếu được can thiệp kịp thời.
Hiện chưa có thuốc đặc hiệu cho đa số trường hợp tổn thương gan do thực phẩm chức năng. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ, theo dõi và điều chỉnh lối sống: hạn chế rượu bia, không hút thuốc, ăn uống lành mạnh và duy trì vận động.
Các chuyên gia khuyến cáo, để bảo vệ gan, nên ưu tiên dinh dưỡng tự nhiên thay vì phụ thuộc vào viên uống. Chỉ sử dụng vitamin và thực phẩm chức năng khi có chỉ định rõ ràng, đúng liều, đúng thời gian và có sự theo dõi của bác sĩ. Tránh dùng nhiều sản phẩm chồng chéo và không nên tin tuyệt đối vào những lời quảng cáo như "detox gan", "giảm cân cấp tốc" hay "tăng cơ thần tốc".
Giữa một chế độ ăn lành mạnh và một hộp "viên uống thần kỳ", lựa chọn an toàn cho lá gan luôn là sự cân bằng và tiết chế. Theo Ngọc Minh.
