Mỗi mùa hè, đặc biệt vào thời điểm thu hoạch lúa hoặc sau những đợt mưa giông, các cơ sở y tế lại ghi nhận số lượng bệnh nhân viêm da do kiến ba khoang gia tăng. Điều đáng lo ngại là không ít trường hợp nhầm lẫn tổn thương này với bệnh zona thần kinh, tự ý điều trị bằng thuốc hoặc áp dụng các mẹo dân gian như đắp lá cây, nhai gạo nếp, khiến vùng da tổn thương trở nên nghiêm trọng hơn, thậm chí nhiễm trùng và để lại sẹo.
TS.BS Nguyễn Hữu Trường, Phó Giám đốc Trung tâm Dị ứng Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết phần lớn người bệnh chưa hiểu đúng về cơ chế gây tổn thương của kiến ba khoang, dẫn đến xử trí sai ngay từ những phút đầu.
Độc tố nguy hiểm từ một cú đập tay vô thức
Theo TS.BS Nguyễn Hữu Trường, kiến ba khoang không phải là loài côn trùng cắn hay chích người. Nguyên nhân gây tổn thương da xuất phát từ việc tiếp xúc với dịch chứa độc tố bên trong cơ thể chúng. Loài côn trùng này mang độc tố Pederin - một chất có khả năng gây viêm da kích ứng rất mạnh, thậm chí được ví như độc tố của rắn hổ mang. Vào mùa gặt hoặc sau các đợt mưa bão, môi trường sống bị xáo trộn khiến kiến ba khoang thường bay vào nhà theo ánh đèn điện, đậu trên quần áo, khăn mặt, chăn màn hoặc các vật dụng sinh hoạt.
Nhiều người có thói quen dùng tay đập hoặc miết mạnh khi phát hiện côn trùng bò trên da. Tuy nhiên, chính phản xạ tưởng như vô hại này lại khiến cơ thể kiến bị nghiền nát, làm giải phóng độc tố Pederin tiếp xúc trực tiếp với da. “Nguy hiểm hơn, độc tố có thể dính vào tay rồi lan sang các vùng khác như mặt, cổ hoặc mắt khi người bệnh vô tình đưa tay lên chạm vào”, TS.BS Nguyễn Hữu Trường cảnh báo.
Nhầm lẫn nguy hiểm với zona thần kinh
Theo ghi nhận tại Trung tâm Dị ứng Miễn dịch lâm sàng, một trong những sai lầm phổ biến nhất hiện nay là nhầm viêm da do kiến ba khoang với bệnh zona thần kinh. Mặc dù đều có biểu hiện nổi mụn nước, đau rát ngoài da, bản chất của hai bệnh hoàn toàn khác nhau.
Viêm da do kiến ba khoang là tình trạng viêm da tiếp xúc kích ứng do độc tố Pederin gây ra. Tổn thương thường xuất hiện ở các vùng da hở như mặt, cổ, tay hoặc chân. Mụn nước thường phân bố thành vệt dài hoặc từng đám nhỏ, đôi khi có mủ trắng đục ở giữa. Người bệnh chủ yếu cảm thấy nóng rát, bỏng rát và ngứa nhiều.
Trong khi đó, zona thần kinh là bệnh do virus Herpes zoster gây nên. Các mụn nước thường mọc thành từng chùm, chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể và phân bố theo đường đi của dây thần kinh. Bệnh nhân thường có cảm giác đau nhức sâu, đau như kim châm hoặc bỏng rát kéo dài. Một số trường hợp còn kèm theo sốt nhẹ, mệt mỏi và đau nhức cơ thể.
Theo TS.BS Nguyễn Hữu Trường, việc tự ý mua thuốc kháng virus để điều trị zona sẽ không mang lại hiệu quả đối với viêm da do kiến ba khoang. Đáng lo ngại hơn, nhiều người còn sử dụng các phương pháp dân gian như đắp lá trầu không, lá phèn đen hoặc các loại lá cây khác lên vùng da tổn thương. Khi hàng rào bảo vệ da đã bị phá vỡ, những biện pháp này có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, hoại tử và để lại sẹo lâu dài.
Khi nào cần đi viện?
Theo vị chuyên gia, việc xử trí đúng trong những phút đầu sau khi tiếp xúc với kiến ba khoang có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế mức độ tổn thương da. Trước hết, nếu phát hiện kiến ba khoang đang bò trên cơ thể, người dân không nên đập hoặc chà xát. Thay vào đó, có thể thổi nhẹ hoặc dùng giấy gạt côn trùng ra khỏi da.
Ngay sau khi nghi ngờ tiếp xúc với kiến ba khoang, cần rửa sạch vùng da bằng nước, xà phòng dịu nhẹ hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ độc tố còn bám trên bề mặt da. “Việc rửa càng sớm thì nguy cơ tổn thương càng giảm”, BS Trường nhấn mạnh.
Khi da bắt đầu xuất hiện biểu hiện đỏ hoặc bỏng rát, người dân có thể sử dụng các dung dịch sát khuẩn nhẹ hoặc sản phẩm phục hồi da chứa panthenol (vitamin B5), kẽm oxide theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Chuyên gia khuyến cáo không nên tự ý sử dụng thuốc bôi chứa corticoid mạnh hoặc các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng về hiệu quả và độ an toàn.
TS.BS Nguyễn Hữu Trường cho biết người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa khi tổn thương da lan rộng, xuất hiện mủ, đau rát kéo dài, sốt hoặc khi vùng tổn thương nằm ở mắt và các khu vực nhạy cảm. Việc thăm khám và điều trị đúng ngay từ đầu không chỉ giúp kiểm soát tình trạng viêm da, ngăn ngừa biến chứng nhiễm trùng mà còn giảm tối đa nguy cơ để lại sẹo và các di chứng thẩm mỹ lâu dài.
