Thuật ngữ 'não bỏng ngô' do Tiến sĩ David M. Levy, Giáo sư Khoa Khoa học Máy tính tại Đại học Washington (Mỹ), đưa ra nhằm mô tả trạng thái một cá nhân bị 'nghiện' các tác vụ đa nhiệm trên không gian mạng đến mức không còn hứng thú với những hoạt động thường nhật có nhịp điệu chậm rãi hơn. Hội chứng này không phân biệt độ tuổi, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự tập trung và tâm lý. Về bản chất, thói quen lướt mạng xã hội, chuyển đổi liên tục giữa các ứng dụng hay sử dụng hai màn hình cùng lúc (ví dụ vừa lướt Instagram vừa xem tivi) đang bào mòn khả năng chú ý của người dùng. Họ dần đánh mất niềm vui từ các sở thích cá nhân, công việc gia đình và thậm chí cả những tương tác xã hội ngoài đời thực.
Dấu hiệu nhận biết 'não bỏng ngô' ở trẻ
Trong thời đại công nghệ, việc tách hoàn toàn trẻ khỏi các thiết bị điện tử gần như là điều không thể. Tuy nhiên, phụ huynh hoàn toàn có thể tiết chế thời gian sử dụng của con nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường. Một nghiên cứu năm 2021 đăng trên tạp chí PLOS ONE thực hiện trên nhóm trẻ từ 8-12 tuổi cho thấy: Việc sử dụng đa nhiệm các thiết bị truyền thông ở mức độ cao có liên quan trực tiếp đến tình trạng căng thẳng tâm lý, suy giảm chức năng cảm xúc - xã hội, gia tăng các rối loạn hành vi và chú ý, đồng thời làm giảm chất lượng giấc ngủ cũng như tính kiên trì của trẻ.
Các dấu hiệu khác cha mẹ cần lưu ý bao gồm:
- Khó tập trung, hướng chú ý thay đổi liên tục và dồn dập.
- Luôn thèm khát các kích thích giác quan mới.
- Mới nghe đã quên, khó ghi nhớ thông tin.
- Gặp khó khăn khi thực hiện các hướng dẫn gồm nhiều bước.
- Thường xuyên cảm thấy lo âu, bực bội, khó kiểm soát cảm xúc.
Tác động lâu dài đến trí tuệ và cảm xúc
Một chút xao nhãng hay mất tập trung học tập nghe có vẻ đơn giản, nhưng các chuyên gia cảnh báo tình trạng này có thể gây tổn thương lâu dài đến năng lực trí tuệ của trẻ. Nghiên cứu công bố năm 2019 trên tạp chí World Psychiatry chỉ ra rằng, sự xao nhãng do công nghệ gây ra môi trường bất lợi cho việc hoàn thiện các chức năng nhận thức cao cấp trong giai đoạn phát triển não bộ của trẻ em và vị thành niên. Đáng chú ý, tần suất sử dụng Internet quá cao trong 3 năm liên tiếp ở trẻ em có liên quan đến việc suy giảm chỉ số thông minh ngôn ngữ.
Bà Aliah Singh, Đồng sáng lập nền tảng giáo dục CultivaTeen Roots, nhấn mạnh hội chứng này còn cản trở sự phát triển cảm xúc: 'Bộ não của trẻ vị thành niên vốn chưa hoàn thiện kỹ năng quản lý cảm xúc mạnh. Việc chìm đắm trên mạng xã hội vô tình tước đi cơ hội trải nghiệm các tình huống thực tế - nơi giúp trẻ rèn luyện kỹ năng giao tiếp. Lướt màn hình quá nhiều dễ dẫn đến thất thường tâm trạng, khiến những khó khăn nhỏ ngoài đời trở nên trầm trọng, làm trẻ dễ đầu hàng và rơi vào bế tắc.'
Chuyên gia cảnh báo về tác động xã hội và sức khỏe
Các chuyên gia cảnh báo hiện tượng 'não bỏng ngô' có thể ảnh hưởng tiêu cực đến các tương tác xã hội, sự kiên nhẫn, cảm xúc hạnh phúc, năng suất, đồng thời làm tăng sự lo lắng và nguy cơ kiệt sức. Chuyên gia tâm lý học Dannielle Haig nhận định: 'Các ứng dụng phổ biến hiện nay xét về một số khía cạnh thì phù hợp với thói chú ý phân tán, kích thích chuyển đổi nhanh giữa các nội dung được thiết kế gây nghiện để tối đa hóa sự tương tác từ người dùng. Sự kích thích kỹ thuật số liên tục đó gây ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động não bộ.'
Giải pháp khắc phục và phục hồi khả năng tập trung
Để giảm tình trạng 'não bỏng ngô' hay suy giảm tập trung, các chuyên gia cho rằng người dùng nên đặt giới hạn cho việc sử dụng thiết bị công nghệ, thực hiện 'cai nghiện' kỹ thuật số để não được nghỉ ngơi và nạp lại năng lượng. Tham gia các hoạt động không có sự xuất hiện của màn hình như thiền định, luyện tập thể dục, đọc sách giấy, sáng tạo nghệ thuật hay hòa mình vào thiên nhiên. Nên tập trung vào nhiệm vụ duy nhất để rèn luyện trí não, tránh làm nhiều việc cùng lúc; xóa bớt ứng dụng và kiểm soát hành vi sử dụng mạng xã hội.
Tác động của 'não bỏng ngô' hoàn toàn có thể đảo ngược nếu cha mẹ kiên trì đồng hành cùng con. Bà Aliah Singh khuyên các bậc phụ huynh nên thiết lập những giới hạn rõ ràng về thời gian sử dụng thiết bị. Điều cốt lõi là giúp trẻ tìm thấy nhiều niềm vui khác ngoài việc dán mắt vào màn hình. 'Dành ra những khoảng thời gian tĩnh lặng, sống trọn vẹn ở hiện tại mà không có sự xuất hiện của thiết bị công nghệ sẽ giúp não bộ của trẻ học lại cách duy trì sự tập trung', bà tư vấn.
Ngoài ra, sự tương tác trực tiếp và trải nghiệm 'sự buồn chán' cũng có giá trị riêng. 'Chính sự buồn chán lại kích thích sáng tạo, nảy sinh ý tưởng mới, rèn luyện tính kiên nhẫn và sự tập trung. Trong một thế giới quá nhanh, trẻ cần học cách sống chậm lại', chuyên gia Singh phân tích.
Lời khuyên thực tiễn cho phụ huynh
Phụ huynh được khuyên cùng con đi dạo để tạo không gian trò chuyện tự nhiên, cởi mở; khơi gợi niềm yêu thích đọc sách bằng cách tìm những cuốn sách phù hợp với sở thích của con; cho con tham gia lên thực đơn hoặc chuẩn bị bữa tối. Dành 30-60 phút mỗi ngày cùng con chơi giải đố, vẽ tranh hoặc làm đồ thủ công.
Dưới góc độ chuyên môn về quản lý hành vi, chuyên gia huấn luyện kỹ năng Jannice Jones bổ sung một số giải pháp: tập thiền định hoặc chánh niệm, lên lịch 'ngắt kết nối'; bố trí góc học tập yên tĩnh, hoàn toàn không có thiết bị điện tử; khuyến khích các sở thích như đọc sách, vẽ tranh, chơi nhạc cụ hoặc hòa mình vào thiên nhiên. Đảm bảo con có các hoạt động thể chất không liên quan đến công nghệ và được giao lưu với bạn bè đồng lứa. Các hoạt động mang tính 'truyền thống' như đan lát, làm vườn cũng là cách hiệu quả để kéo trẻ rời xa màn hình.
Cuối cùng, duy trì giờ giấc đi ngủ cố định và tạo thói quen thư giãn, không sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ. Để hạn chế các tác động tiêu cực, các chuyên gia khuyến nghị người dùng giảm thời gian tiếp xúc với video ngắn, tránh dùng thiết bị điện tử trước khi ngủ, duy trì thói quen đọc sách và tăng cường các hoạt động đòi hỏi sự tập trung kéo dài nhằm giúp não bộ phục hồi khả năng chú ý và kiểm soát hành vi.
